🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:34:59 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अतिसार
atisāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अतिसार संज्ञा पुं॰ [सं॰] अधिक दस्त होने का एक रोग । विशेष—इसमें मल बढ़कर उदराग्नि को मंद करके शरीर के रसों को लेता हुआ बार बार निकलता है । इसमें आमाशय की भीतरी झिल्लियों शोथ हो जाने के कारण लाया हुआ पदार्थ नहीं ठहरता और अँतडियों में से पतले दस्त के रुप में निकल जाता है । यह भारी, चिकनी, रुखी, गर्म पतली चीजों के खाने से, एक भोजन के पचे बिना फिर भोजन करने से, बिष से, भय और शोक से, अत्यत मद्यपान से तथा कृमिदोष से उत्पन्न होता है । वैद्यत के अनुसार इसके छह भेद हैं—(१) वायुजन्य, (२) पित्तजन्य (३) कफजन्य (४) संनिपातजन्य, (५) शोकजन्य और (६) आमजन्य । मुहा.—अतिसार होकर निकलना=दस्त के रास्ते निकलना । किसी न किसी प्रकार नष्ट होना । जैसे—'हमारा जो कुछ तुमने खाया है वह अतिसार होकर निकलेगा' (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अति-सार or अती-सार, अस्, m. purging, dysentery.
अति-सार, (also) transgression (in साति-स्˚), ib. [Divyāv.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (16,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अति(ती)सारः [अतिसारयति मलं द्रवीकृत्य, वा अतेर्दीर्घः] Dysentery, violent straining at stool.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0036-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अति(ती)सार पु० अतिसारयति मलम् द्रवीकृत्य अति + सृ--णिच्--अच् वा अतेः दीर्घः । रोगभेदे उदारामये । तस्य निदानादि सुश्रुते उक्तं यथा “गुर्वतिस्निग्धरूक्षो- ष्णद्रवस्थूलातिशीतलैः । विरुद्धाध्यशनाजीर्णैर्विषमैश्चापि भोजनैः । स्नेहाद्यैरतियुक्तैश्च मिथ्यायुक्तैर्विषैर्भयैः । शोकाद्दुष्टाम्बुमद्यातिपानैः सात्न्यर्त्तुपर्य्ययैः । जलाभिरम- णैर्वेगविघातैः कृमिदोषतः । नृणां भवत्यतीसारो लक्षणं तस्य वक्ष्यते । (तस्य संप्राप्तिः) “संशाम्यापां धातुरग्निं प्रवृद्धः शकृन्मिश्रो वायुनाधः प्रणुन्नः । सरत्यतीवातिसारं तमाहुर्व्याधिं घोरं षड्विधं तं वदन्ति । एकैकशः, ३ सर्वशश्चापि ४ दोषैः शोकेनान्यः ५ षष्ठ आमेन ६ चोक्तः ॥ (तस्य पूर्व्वरूपम्) हृन्नाभिपायूदरकुक्षितोद--गात्रावसादा- निलसन्निरोधाः । विट्सङ्ग आध्मानमथाऽविपाको भविष्यत- स्तस्य पुरःसराणि । (वायुजः) शूलाविष्टः सक्तमूत्रोऽन्त्र- कूजी स्रस्तापानः सन्नकट्यूरुजङ्घः । वर्चोमुञ्चत्यल्पमल्पं सफेनं रूक्षं श्यावं सानिलं मारुतेन । (पित्तजः) दुर्गन्ध्युष्णं वेगवन्मांसतोयप्रख्यं भिन्नं स्विन्नदेहोऽतितीक्ष्णम् । पित्ता- त्पीतं नीलमालोहितं वा तृष्णा मूर्च्छा दाहपाकज्व- रार्त्त्योः (कफजः) तन्द्रानिद्रागौरवोत्क्लेशसादी वेगाशङ्की सृष्टविट्कोऽपि भूयः । शुक्लं सान्द्रं श्लेष्मणा श्लेष्मयुक्तं भक्तद्वेषी निस्वनं सृष्टरोमा ॥ (त्रिदोषजः) तन्द्रायुक्ते मोहमादास्यशोषी वर्चः कुर्य्यान्नैकवर्णं तृषार्त्तः । सर्व्वोद्भूतः सर्वलिङ्गोपपत्तिः कृच्छ्रश्चायं बालवृद्धेष्वसाध्यः ॥ (शोकजः) तैस्तैर्भावैः शोचतोऽल्पाशनस्य बाष्पो वेगः पक्तिमाविध्य- [] जन्तोः । कोष्ठं गत्वा क्षोभयन् यस्य रक्तं तच्चाध- स्तात्काकनन्तीप्रकाशम् ॥ वर्च्चोमिश्रं निः पुरीषं सगन्धं निर्गन्धं वा सार्य्यते तेन कोष्ठात् । शोकोत्पन्नो दुश्चि- कित्स्योऽतिमात्रं रोगो वैद्यैः कष्ट एष प्रदिष्टः ॥ (आमजः) आमाजीर्णैः प्रद्रुताः क्षोभयन्तः कोष्ठं दोषाः सम्प्रदुष्टाः सभक्तम् । नानावर्णं नैकशः सारयन्ति कृच्छ्राज्जन्तोः षष्ठमेनं वदन्ति ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0107-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अतिसार" आता है (12)
सारलोह लोहसार । इस्पात । लोहा । विशेष—वैद्यक में यह ग्रहणी, अतिसार, अर्द्धांग…पानकी एक प्रकार का पांडु रोग जिसमें हाथ पैरों में सूजन, अतिसार, ज्वर आदि होत…डायरिया दस्त की बीमारी । अतिसारशकृद्रुद अतिसार । ग्रहणी रोगसारण एक प्रकार का गंध द्रव्यसूतिकारोग प्रसूता को होनेवाले रोग । विशेष—वैद्यक के अनुसार सूतिकारोग अनुचित आहार…शूलनाशिनी शूलरोग का नाश करनेवाली, हींगअतीस एक पौधा । विशेष—यह हिमालय के किनारे सिंध नदी से लेकर कुमाऊँ तक पाया जा…सारध वह मधु जो मधुमक्खी तरह तरह के फूलों से संग्रह करती है । विशेष—वैध्यक म…लजालू हाथ डेढ़ हाथ ऊँचा एक काँटेदार छोटा पौधा जिसकी पत्तियाँ छूने से सुकड़कर…नागरमोथा एक प्रकार का तृण या घास । विशेष— इसमें इधर उधर फैली या निकली हुई टहनिय…सुगंधबाला क्षुप जाति की एक प्रकार की वनौषधि । विशेष—यह पश्चिमोत्तर प्रदेश, सिंध,…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें