🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:38:29 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अरुचि
aruci
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अरुचि संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. रुचि का अभाव । अनिच्छा ।
२. अग्निमांद्य रोग जिसमें भोजन की इच्छा नहीं होती ।
३. धृणा । नफरत ।
४. संतोष देनेवाली व्याख्या का अभाव [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-रुचि f. want of appetite, disgust, Suśr.
aversion, dislike, Sāh.; Kād. (with उपरि).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (88,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अरुचिः f. 1 Aversion, dislike in general; क्व सा भोगानामुपर्यरुचिः K. 146. --2 Want of appetite, disrelish, disgust; सन्निपातक्षयश्वासकासहिक्कारुचिप्रणुत् Suśr. --3 Absence of a satisfactory explanation.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0161-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अरुचि पु० न रुचिर्यत्र । सत्यप्यभिलाषे १ भोजनायोग्यता सम्पादके १ रोगभेदे । न रुचिः सन्तोषः न० त० । २ सन्तो- षाभावे ‘इत्यरुचेराह’ जगदीशः । पूर्व्वोद्भावितदोषस्य शिथिलत्वशङ्कया सन्तोषाभावादित्यर्थः । भोजनादौ ३ अभिलाषाभावे च “सन्निपातक्षयश्वासकाशहिक्काऽरुचिप्र- नुत्” “स्याद्दुर्विरिक्ते कफपित्तकोपो दाहोऽरुचिर्गौरवम- ग्निसादः” इति च सुश्रुतः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0358,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अरुचिः, पुं, (न रुचिर्यत्र सः ।) रोगभेदः । स च सत्यभिलाषेऽभ्यवहारासामर्थ्यरूपः । इति रक्षितः ॥ तत्पर्य्यायः । अरोचकः २ अश्रद्धा ३ अनभिलाषः ४ । इति राजनिर्घण्टः ॥ (“दोषैः पृथक् सह च चित्तविपर्य्ययाञ्च, [] भक्तायनेषु हृदि चावतते प्रगाढं । नान्ने रुचिर्भवति तं भिषजो विकारं, भक्तोपघातमिह पञ्चविधं वदन्ति” ॥ इति सुश्रुतः । अलङ्कारशास्त्रोक्तदशविधस्मर- दशामध्ये परिगणितो वस्तुवैराग्यरूपः स्मरदशा- विशेषः, यथा साहित्यदर्पणे, -- “अङ्केष्वसौष्ठवं तापः पाण्डुता कृशताऽरुचिः । अरुचिर्वस्तुवैराग्यं सर्व्वत्रारागिता धृतिः” ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-096-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अरुचि" आता है (24)
अनिच्छा इच्छा का अभाव । चाह का न होना । अरुचिबीभत्सा घृणा । जुगुप्सा । अरुचिअचाह पु संज्ञा स्त्री॰ अनिच्छा । अप्रीति । अरुचिअपक्वज्वर वैद्यक में ज्वर की वह दशा जिसमें लार गिरना, उबकाई आना, अरुचि, आलस्य दे…ज्वरकुटुंब ज्वर के साथ होनेवाले उपद्रव, जैसे, प्यास, श्वास, अरुचि, हिचकी इत्यादिअरोचक एक रोग जिसमें अन्न आदि का स्वाद मुँह में नहीं मिलता । विशेष—यह दुर्गंध…वैराग्य मन की वह वृत्ति जिसके अनुसार संसार की विषयवासना तुच्छ प्रतीत होती है औ…अपराग असंतोषअप्रीति स्नेह वा प्रेम का अभाव । चाह का न होनादेवदाली एक लता जो देखने में तुरई की बेल से मिलती जुलती होती है । विशेष—इसकी पत…स्मरदशा वह दशा जो प्रेमी या प्रेमिका के न मिलने पर उसके विरह में होती है । विर…अत्याहित असहमति के योग्य । अस्वीकार्यस्नेहवस्ति वैद्यक के अनुसार दो प्रकार की वस्ति या पिचकारी देने की क्रियाओं में से…अनंतमूल एक पौधा या बेल जो सारे भारतवर्ष में होती है और ओषधि के काम आती है । वि…घिन चित्त की वह खिन्नता जो किसी बुरी या कुत्सित वस्तु को देख या सुन कर उत्…दही खटाई के द्वारा जमाया हुआ दूध । वह दूध जो खटाई पड़ जाने के कारण जमकर जम…दूब एक प्रकार की प्रसिद्ध घास जो पश्चिमी पंजाव के थोडे़ से बलुए भाग को छोड…मिर्च कुछ प्रसिद्ध तिक्त फलों और फलियों का एक वर्ग जिसके अंतर्गत काली मिर्च,…अनरुचि पु संज्ञा स्त्री॰नागरमोथा एक प्रकार का तृण या घास । विशेष— इसमें इधर उधर फैली या निकली हुई टहनिय…विशेष—इसकी पत्तियाँ दो तीन इंच लंबी होती है और इसमें फागुन चैत में छोटे छोटो फल ल…नारिकेलखंड एक औषध जो नारियल की गिरी से बनती है । विशेष—नारियल की गिरी को पीसकर घी…सुरसादिवर्ग वैद्यक में कुछ विशिष्ट ओषधियों का एक वर्ग । विशेष—इस वर्ग में तुलसी (स…पित्तश्लेश्मज्त्रर वह ज्वर जो पित्त और कफ दोनों के प्रकोप अथवा अधिकता से हुआ हो । विशेष—म…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें