🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:40:18 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कक्ष
kakṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
काँख (बाँह की जड़) (2.6.80) बाहुमूल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कक्ष संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. काँख । बगल ।
२. काँछ । कछोटा । लाँग ।
३. कछार । कक्ष ।
४. कास ।
५. जंगल ।
६. सूखी घास । ७ सूखा वन ।
८. भूमि ।
९. भीत । पाखा ।
१०. घर । कमरा । कोठरी ।
११. पाप ।
१२. एक रोग । काँख का फोड़ा । कखरवार ।
१३. दुपट्टे का वह आँचल या छोर जिसे पीठ पर डालते हैं । आंचल ।
१४. दर्जा । श्रेणी । यौ॰—समक्क्ष= बराबरी का ।
१५. तराजू का पल्ला । पलरा । पलड़ा ।
१६. बेल । लता ।
१७. पेटी । कमरबंद । पटुका ।
१८. अंतःपुर । रनिवास [को॰] ।
१९. जंगल का भीतरी भाग (को॰) ।
२०. दलदली भूमि (को॰) ।
२१. सेना का दक्षिण और वाम पार्श्व (को॰) ।
२२. कटिबंध (को॰) ।
२३. नौका का एक भाग (को॰) ।
२४. ग्रह का पथ । ग्रहकक्षा (को॰) ।
२५. गुप्त या छिपने का स्थान (को॰) ।
२६. प्राचीर । चहारदीवारी (को॰) ।
२७. महिष । भौंसा (को॰) । २८ तारा (को॰) ।
२९. फाटक । द्वार (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कक्ष m. (√ कष्, Uṇ. iii, 62; cf. √ कच्), lurking-place, hiding-place, RV. x, 28, 4; VS. xi, 79
a wood, large wood (?), RV. vi, 45, 31
a forest of dead trees, a dry wood, underwood (often the lair of wild beasts), VS.; TS.; TāṇḍyaBr.; Mn. &c.
an inner recess, the interior of a forest
grass, dry grass
a spreading creeper, climbing plant, L.
side or flank, L.
sin, L.
a gate, W.
a buffalo, L.
Terminalia Bellerica, W.
कक्ष m. f. the armpit (as the most concealed part of the human body), region of the girth, AV. vi, 127, 2; Suśr.; Mṛcch. &c.;
कक्ष [cf. Lat. coxa, ‘hip’; O. H. G. hahsa; Zd. kasha; cf. Sk. कच्छ]
a girdle, zone, belt, girth, MBh.; BhP. &c.
the end of the lower garment (which, after the cloth is carried round the body, is brought up behind and tucked into the waistband)
hem, border, lace, BhP. ix, 10, 37
the scale of a balance, Kāvyād.; Vcar.
कक्ष m. pl. N. of a people, MBh.; VP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (241,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कक्षः 1 A lurking or hidingplace. --2 The end of the lower garment; see कक्षा. --3 A climbing plant, creeper. --4 Grass, dry grass; यतस्तु कक्षस्तत एव वह्निः R. 7. 55, 11. 75; Ms. 7. 110. --5 A forest of dead trees, dry wood. --6 The arm-pit; ˚अंतर Pt. 1. the cavity of the armpit; प्रक्षिप्योदर्चिषं कक्षे शेरते तेऽ भिमारुतं Śi. 2. 42. --7 The harem of a king. --8 The interior of a forest; आश् निर्गत्य कक्षात् Rs. 1. 27; कक्षांतरगतो वायुः Rām. --9 The side or flank (of anything). --10 A woman's girdle; as in आबद्धनिबिडकक्षैः. --11 A surrounding wall. --12 A part of a boat. --13 The orbit of a planet. --14 A buffalo. --15 A gate. --16 The Beleric Myrobalan or Terminalia Belerica. --17 A marshy ground. --क्षा 1 Painful boils in the arm-pit. --2 An elephant's rope; also his girth. --3 A woman's girdle or zone; a girdle, waist-band (in general); Śi. 17. 24. --4 A surrounding wall; a wall. --5 The waist, middle part; Mk. 5. 21. --6 A courtyard; area. --7 An enclosure. --8 An inner apartment, a private chamber: room in general; Ku. 7. 70; Ms. 7. 224; गृहकलहंसकाननुसरन् कक्षांतरप्रधावितः K. 63, 182. --9 A harem. --10 Similarity. --11 An upper garment. --12 Objection or reply in argument (in Logic &c.). --13 Emulation or rivalry. [] --14 A secluded part of an edifice. --15 A particular part of a carriage. --16 The jeweller's weight, Retti. --17 The end of the lower garment which, after the cloth is girt round the lower part of the body, is brought up behind and tucked into the waistband (Mar. कांसोटा). --18 Tying up the waist. --19 The wrist. --20 Border or lace. --21 The basin of a balance (कक्षः also). --क्षं 1 A star. --2 Sin. --Comp. --अग्निः wild fire, conflagration; R. 11. 92. --अंतरं inner or private apartment. --अवेक्षकः {1} a superintendent of the harem. {2} a keeper of a royal garden. {3} a doorkeeper. {4} a poet. {5} a debauchee. {6} a player; painter. {7} an actor. {8} a paramour. {9} strength of feeling or sentiment (Wilson). --उत्था a fragrant grass, (भद्रमुस्ता Cyperus). --धरं the shoulder-joint. --पः {1} a tortoise. {2} one of the 9 treasures of Kubera. --(क्षा) पटः a cloth passed between the legs to cover the privities. --पुटः the arm-pit. --रुहा = नागरमुस्ता q. v. --शायः --युः a dog. --स्थ a. seated on the hip or the flank.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0366-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कक्ष पु० कष हिंसादौ स । १ उत्तरीयवस्त्रस्य पश्चाद्भाग- स्थे अञ्चले (आंचल) २ लतायाम्, ३ शुष्कतृणे, ४ शुष्- कवने च मेदि० । ५ पार्श्वभागे, ६ राजान्तः पुरे, ७ बाह्वोर्भूले ८ पृष्ठप्रदेशनिहिताधोऽशुं कस्यैकदेशे (काछा) ९ हस्ति- बन्धनरज्वां, १० काञ्च्याम्, ११ पकोष्ठके, १२ गृह- भित्तौ, १३ साम्ये १४ स्पर्द्धास्पदे मेदि० १५ कक्षरोगभेदे च (कांकविराली) स्त्री । १६ पापे न० हेम० । “प्रक्षिप्यो- दर्च्चिषं कक्षे” माघः० । “क्रोष्टा वराहं निरतक्त कक्षात्” ऋ० १०, २८, ४ । “रूढकक्षवनप्रस्था प्रसन्नजलनिम्नगा” भा० व० १८२ “कक्षान्तरगतोवायुर्जीमूत इव गर्जति” रामा० “यथोद्धरति निर्द्दाता कक्षं धान्यं च रक्षति” मनुः । “कक्षघ्नः शिशिरघ्नश्च” “महाकक्षे बिलौकसः । न दघे [] दिति चात्मानं यो रक्षति स जीवति” भा० आ० १४५ अ० । “अयमग्निर्दहन् कक्षमितआयाति भीषणः” भा० आ० ८३६६ अरुण्ये “अग्निर्महाकक्षमिवान्तकाले” भा० व० १२० अ० । १७ बाहुमात्रे स्त्रीत्वमपि “कक्षैः कक्षां विधुन्वानावास्फोटं तत्र चक्रतुः” भा० स० २२ अ० । वस्त्राञ्चले तु पुं स्त्री “चित्रहस्तादिकं कृत्वा कक्षाबन्धञ्च चक्रतुः” भा० ९०२ । “वामे पृष्ठे तथा नाभौ कक्षत्रय- मुदाहृतम् । एभिः कक्षैः परीधत्ते योविप्रः स शुचिः स्मृतः” स्मृतिः “परिधानात् वहिःकक्षा निबद्धा ह्यासुरी भवेत्” योगिया० । १८ नौकाङ्गे हेम० । बाहुमूले (वगल) “वैदूर्य्यरूपान् प्रतिमुच्य काञ्चनानक्षान् स कक्षे परि- गृह्य वाससा” भा० वि० २५ श्लो० । प्रकोष्ठे “आ पञ्च- म्यास्तु कक्षाया नैनं कश्चिदवारयत्” रामा० । “क्रान्तानि पूर्व्वं कमलासनेन कक्षान्तराण्यद्रिपतेर्विबेश” कुमा० “करेणुकाभिरशून्यकक्षान्तरम्” काद० १९ परिकरे “आबद्ध- निविडकक्षैः” काद० । कक्षारोगस्तु “बाहुपार्श्वांसकक्षासु कृष्णस्फोटां सवेदनाम् । पित्तप्रकोपात् संभूतां कक्षा- मिति विनिर्द्दिशेत्” । कक्षाभागेषु ये स्फोटाः जायन्ते मांसदारुणाः । अन्तर्दाहज्वरकरा दीप्तपावकसन्निभाः । सप्ताहात् द्वादशाद्वा पक्षाद्वा घ्नन्ति मानवम्” सुश्रुते उक्तलक्षणः । “इरिविल्लां गन्धनाम्नीं कक्षां विस्फोटकां- स्तथा । पित्तजस्य विसर्पस्य क्रियया साधयेत् भिषक्” सुश्रु० २० कच्छे जलप्राये विश्वः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1607-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कक्षः, पुं, (कषतीति । कष् हिंसायां “वृतॄवदि- हनिकमिकषिभ्यः सः” । उणां ३ । ६२ । इति सः ।) बाहुमूलम् । इत्यमरः । २ । ६ । ७९ ॥ काँक् वगल् इति च भाषा ॥ (यथा, महाभारते ४ । ६ । १ । “वदर्य्यरूपान् प्रतिगृह्य काञ्चना- नक्षान् स कक्षे परिरभ्य वाससा” ॥) तृणम् । वीरुत् । इत्यमरः ॥ ३ । ३ । २१८ । (यथा, मनुः ७ । ११० । “यथोद्धरति निर्द्दाता कक्षं धान्यञ्च रक्षति” ॥ “यथा क्षेत्रे धान्यतृणादिकयोः सहोत्पन्नयोरपि धान्यानि लवनकर्त्ता रक्षति तृणादिकञ्चोद्धरति” । इति तट्टीकायां कुल्लूकभट्टः ॥) शुष्कतृणम् । इति धरणी ॥ (यथा, माधः । २ । ४२ । “प्रक्षिप्योदर्च्चिषं कक्षे शेरते तेऽभिमारुतम्” ॥) कच्छः । (यथा महाभारते । १ । वारणावतागमने । १४६ । २२ ॥ “कक्षघ्नः शिशिरघ्नश्च महाकक्षे विलौकसः । न दहेदिति चात्मानं यो रक्षति स जीवति” ॥ विलौकसो महाकक्षे वृहत्कच्छे इत्यर्थः ॥) शुष्क- वनम् । पापम् । इति हेमचन्द्रः ॥ अरण्यम् । इति रुद्रः ॥ (यथा महाभारते १ । खाण्डवदहन- पर्ब्बणि । २३१ । ३ । “अयमग्निर्दहन् कक्षमित आयाति भीषणः” ॥) भित्तिः । पार्श्वः । इति भरतधृताजयः ॥ (यथा, रामायणे । ५ । ५ । २५ । “तस्य वानरसिंहस्य क्रममाणस्य सागरम् । कक्षान्तरगतो वायुर्जीमूत इव गर्ज्जति” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-003-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कक्ष" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें