🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:20:12 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कल्मष
kalmaṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कल्मष १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पाप । अघ ।
२. मैल । मल ।
३. पीब । मवाद ।
४. एक नरक का नाम ।
५. कलाई का निचला भाग (को॰) ।
कल्मष २ वि॰
१. पापी ।
२. गदा । मलिन ।
३. दुष्ट । बदमाश [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कल्मष n. (अस् m., BhP. viii, 7, 43 = कर्मष fr. कर्म + √ सो, ‘destroying virtuous action’, Kāś. on Pāṇ. viii, 2, 18) stain, dirt
dregs, settlings (cf. जल-क्˚)
darkness
moral stain, sin, MBh.; R.; BhP.; Mn. iv, 260; xii, 18, 22
कल्मष mf(आ)n. dirty, stained, L.
impure, sinful, L.
कल्मष n. the hand below the wrist, L.
कल्मष m. n. a particular hell, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (263,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कल्मष a. 1 Sinful, wicked. --2 Foul, dirty. --षः, --षं 1 Stain, dirt, dregs. --2 The hand below the wrist. --3 Sin; स हि गगनविहारी कल्मषध्वंसकारी H. 1. 21; Bg. 4. 30; 5. 16; Ms. 4. 260, 12. 18, 22. --षः Hell.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0388-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कल्मष न० कर्म शुभकर्म स्यति सो--क पु० षत्वं रस्य लः । १ पापे “व्यपेतकल्मषो नित्यं ब्रह्मलोके महीयते” “व्यपेत- कल्लषोऽभ्येति” “यामीस्तायातनाः प्राप्य स जीवो वीतक- ल्मषः” मनुः । २ तद्वति त्रि० अमरः ३ हस्तपुच्छे न० त्रिका० ४ नरकभेदे पु० मेदि० । ५ मलिने त्रि० जटाधरः “जन्म- न्यृक्षे यदि स्यातां वारौ भौमशनैश्चरौ । स मासः कल्मषो नाम मनोदुःखप्रदायकः” दीपिकोक्ते ६ मासभेदे पु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1825,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कल्मषं, क्ली, (कर्म्म शुभकर्म्म स्यति नाशयति रस्य लत्वे षत्वे च पृषोदरादित्वात् साधुः ।) पापम् । इत्यमरः । १ । ४ । २३ ॥ (यथा, मनुः १२ । २२ । “यामीस्ता यातनाः प्राप्य सजीवो वीतकल्मषः । तान्येव पञ्चभूतानि पुनरप्येति भागशः” ॥) हस्तपुच्छम् । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (मालिन्यम् । यथा, हेः रामायणे २ । ३६ । २७ । “न हि कञ्चन पश्यामो राघवस्यागुणं वयम् । दुर्लभोऽह्यस्य निरयः शशाङ्कस्येव कल्मषम्” ॥)
कल्मषः, पुं, (कर्म्म शुभकर्म्म स्यति नाशयति । कर्म्म + सो + कः । रस्यः लः सस्य षत्वञ्च निपातनात् ।) नरकविशेषः । इति मेदिनी ॥ मलिने त्रि । इति जटाधरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-066-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कल्मष" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें