🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:56:56 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कश्मीर
kaśmīra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कश्मीर संज्ञा पुं॰ [सं॰] पंजाब के उत्तर में हिमालय से घिरा हुआ एक पहाड़ी प्रदेश जो प्राकृतिक सौंदर्य और उर्वरता के लिये संसार में प्रसिद्ध है । विशेष—यहाँ अंगूर, सेब, नाशपाती, अनार, बादाम आदि फल बहुतायत से होते हैं । यहाँ बहुत से झीलें हैं जिनमें डल प्रसिद्ध है । यहाँ के निवासी भी बहुत भोले और सुंदर होते हैं । केसर इसी देश में होता है । यहाँ के शाल, दुशाले और लोइयाँ बहुत काल से प्रसिद्ध हैं । प्रचिन काल में यह संस्कृत विद्यापीठ था झेलम कश्मीर से होकर ही पंजाब की ओर बही है । ऐसा पसिद्ध है कि यहाँ पहले जल ही जल था, कश्यप ऋषि ने बारामूला के मार्ग से सारा जल झेलम में निकाल दिया और यह अनूठा प्रदेश निकल आया । इसकी राजधानी श्रीनगर है जो समतल भूमि पर बसा हुआ है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कश्मीर m. pl. (ifc. f(आ). ; √ कश् ? perhaps contraction of कश्यप-मीर; cf. Rājat. i, 25; R. i, 70, 19), N. of a country and of the people inhabiting it (cf. काश्मीर) g. भर्गादि, Pāṇ. iv, 1, 178
सङ्काशादि, iv, 2, 80
कच्छादि, iv, 2, 133
सिन्ध्व्-आदि, iv, 3, 93; Rājat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (265,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कश्मीरः (pl.) N. of a country, the modern Kāshmīra. (Its position is thus described in Tantras: --शारदामठमारभ्य कुंकुमाद्रितटांतकः । तावत्कश्मीरदेशः स्यात् पंचाशद्योजनात्मकः). --Comp. --जः, --जं, --जन्मन् m., n. saffron; कश्मीरजस्य कटुताऽपि नितांतरम्या Bv. 1. 71. v. l.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0390-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कश्मीर पु० कश--ईरन् मुट् च । स्वनामख्या ते देशभेदे । ततो भवादौ कच्छा० अण् । काश्मीर तद्देशभवे त्रि० । कश्मी- रोऽभिजनोऽस्य तक्षशिला० अञ् । काश्मीर पित्रादिक्रमेण तद्देशवासिनि त्रि० स्त्रियामुभयत्र ङीप् । तस्य राजन्यपि तथा । बहुषु तु तस्य लुक् । कश्मीराः । स्त्रियां भर्गादि० न लुक् । काश्मीरी । “अत ऊर्द्धं जनपदान् निबोध गदतो मम” इत्युपक्रमे “कश्मीराः सिन्धुसौवीराः गान्धारा दर्शकास्तथा” भा० भी० ९ अ० जम्बुखण्डविभागे देश- कीर्त्तने । तद्देशसीमादि शक्तिसङ्गमतन्त्रे ७ पटले उक्तं यथा--“शारदामठमारभ्य कुद्धुमाद्रितटान्तकः । तावत् कश्मीरदेशः स्यात् पञ्चाशद्योजनात्मकः” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1836,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कश्मीरः, पुं, (कश् + “कशेर्मुट् च । उणां ४ । ३० इति ईरन् मुट् च ।) काश्मीरदेशः । इति त्रि- काण्डशेषः ॥ (अस्य सीमादि र्यथा, -- शक्ति सङ्ग मतन्त्रे ७ पटले । “शारदामठमारभ्य कुङ्कुमादितटान्तकः । तावत् कश्मीरदेशः स्यात् पञ्चाशद्योजनात्मकः” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-069-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कश्मीर" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें