🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:36:52 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कुंज
kuṃja
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
लताओं आदि से ढका हुआ भीतरी स्थान (2.3.9) निकुंज
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कुंज संज्ञा पुं॰ [सं क्ञ्ज, तुल, फ॰ कुंज]
१. वह स्थान जिसके चारो औऱ घनी लता छाई हो । वह स्थान जो वृक्ष लता आदि से मंड़ा की तरह ढ़का हो । —उ॰(क) जहँ वृदावन आदि उजर जहँकुंज लता विस्तार । तहै विहरत प्रिय प्रीतम दोऊ, निगम भृग गुंजार ।—सुर (शब्द॰) । (ख) सघन कुंज छाया सखद सीतल मंद समीर । मन ह्वै जाता अजहुँ वहै कालिंदी के तीर ।— बिहारी (शब्द॰) । यो॰— कुंज कुटीर = लतागृह । कुंज की खोरी = दे॰ कुंचगली (१) उ॰— सुरदास प्रेम सकुचि निरखि मुख भजे कुंज की खोरी ।— सूर॰ १० । २६७ । कुंजगली = (१) बाटिका में लताओं से छायापथ । भूलभुलैया । (२) तग और पतली गली । कुंजबिहारी=दे॰ श्रीकृष्ण । उ॰— उ॰— जब तै बिछुरे कुँज बिहारी । नींद न परे घटे नहिं रजती रजती बिरह जुर भारी ।—सूर॰, १० ।३२४७ ।
२. हाथी का दांत ।
३. नीचे का जबड़ा (को॰) ।
४. दाँत [को॰] ।
५. गुफा । कदरा [को॰] ।
कुंज २ संज्ञा पुं॰ [फा॰ कुंज = कोना]
१. वे बूटे जो दुशाले के कोनों पर बनाए जाते हैं ।
२. खपरैल या छप्पर की छाजन में वह लकड़ी जो बँडेर से अंकर कोने पर तिरछी गिरती हैं । कोनिया । कोनसिला ।
३. वोण । कोना ।
कुंज १ संज्ञा पुं॰ [स॰] मंगल ग्रह । उ॰—(क) भाल विसाल ललित लटकन मनि बाल दसा के चिकुर सुहाए । मानौ गुरु शनि कुज आगे करि ससिंहिं मिलन तम के गन आए ।— सूर॰, १० ।१०४ । (ख) भाल लाल बेंदी ललन आखत रहे बिराजि । इंदु कला कुज में बसी मनहु राहु भय भाजि ।— बिहारी (शब्द॰) ।
२. वृक्ष । पेड़ । उ॰—चंदन बंदन जोग तुम धन्य द्रुमन के राय । देत कु कुज कंकोल लों देवन सीस चढ़ाय ।—दीन॰ ग्रं॰, पृ॰ २१३ ।
३. नरकासुर का नाम, जो पृथ्वी का पुत्र माना जाता था ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुञ्ज m. [अम् n., L.] a place overrun with plants or overgrown with creepers, bower, arbour, MBh. &c.
(with सरस्वत्यास्) ‘the bower of Sarasvatī’, N. of a Tīrtha, MBh. iii, 6078 ff.
the lower jaw, L.
an elephant's tusk or jaw, Pāṇ. v, 2, 107, Vārtt.
a tooth, L.
N. of a man, Pāṇ. iv, 1, 98.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (288,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुंजः, --जं 1 A place overgrown with plants or creepers, a bower, an arbour; चल सखि कुंजं सतिमिरपुंजं शीलय नीलनिचोलं Gīt. 5; वंजुललताकुंजे 12; Me. 19; R. 9. 64. --2 The lower jaw. --3 A cave. --4 A tooth. --5 The tusk of an elephant. --Comp. --कुटीरः a bower, a place overgrown with [] plants and creepers; गुंजत्कुंजकुटीरकौशिकघटा U. 2. 29; Māl. 5. 19; कोकिलकूजितकुंजकुटीरे Gīt. 1.
कुंजः, --जं 1 A place overgrown with plants or creepers, a bower, an arbour; चल सखि कुंजं सतिमिरपुंजं शीलय नीलनिचोलं Gīt. 5; वंजुललताकुंजे 12; Me. 19; R. 9. 64. --2 The lower jaw. --3 A cave. --4 A tooth. --5 The tusk of an elephant. --Comp. --कुटीरः a bower, a place overgrown with [] plants and creepers; गुंजत्कुंजकुटीरकौशिकघटा U. 2. 29; Māl. 5. 19; कोकिलकूजितकुंजकुटीरे Gīt. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0407-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुञ्ज पु० न० अर्द्धर्चादि० कौ--जायते जन--ड पृषो० मुम् । पर्वतादौ लतादिभिराच्छादिते मध्यशून्ये १ स्थाने निकुञ्जे अमरः । “लताकुञ्जं गुञ्जन्मदवदलिपुञ्जं चपलयन्” सा० द० “चल सखि! कुञ्जं सतिमिरपुञ्जम्” “कूजितकुञ्जकुटीरे” जयदे० “त्यक्त्वा गेहं झटिति यमुनामञ्जुकुञ्जं जगाम” पदा० २ हस्तिदन्ते ३ हस्तिहनौ ४ मेदि० ऋषिभेदे ततः गोत्रा- [] पत्ये कुञ्जा० चफञ् । कौञ्जायन तद्गोत्रापत्यै पुंस्त्री०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2068-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुञ्जः, पुं क्ली, (कौ जायते जन + डः । पृषोदरा- दित्वात् मुमि साधः ।) पर्व्वतादेर्लतापल्लवादिभिः समन्ताच्छादितगर्भो गह्वरादिदेशः । इति मधु- प्रभृतयः ॥ उपरि चतुर्दिक्षु च लतादिभिराच्छा- दितस्य स्थानस्य मध्ये शून्यदेशः । इत्यन्ये । इति भरतः ॥ तत्पर्य्यायः । निकुञ्जः । इत्यमरः । २ । ३ । ८ ॥ (यथा, पदाङ्कदूते १ । “गोपीभर्त्तुर्विरहविधुरा काचिदिन्दीवराक्षी उन्मत्तेव स्खलितकवरी निःश्वसन्ती विशालम् । अत्रैवास्ते मुररिपुरिति भ्रान्तिदूतीसहाया त्यक्त्वा गेहं झटिति यमुना मञ्जुकुञ्जं जगाम” ॥) हनुः । हस्तिदन्तः । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-135-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कुंज" आता है (11)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें