🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:52:45 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कुंती
kuṃtī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कुंती १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ कुन्ती] युधिष्ठिर, अर्जुन और भीम की माता । पृथा । विशेष—यह शूरसेन यादव की कन्या और वसुदेव की बहन थी । इसे इसके चचा भोज देश के राजा कुंतिभोज ने गोद लिया था । यह दुर्वासा ऋषि की बहुत सेवा करती थी, इससे उन्होंने इसे पाँच मंत्र एसे बतलाए कि वह पाँच देवताओं में से किसी को आह्वान कर पुत्र उत्पन्न करा सकती थी । उसने कुमारी अवस्था में ही सूर्य से कर्ण को उत्पन्न कराया । इसके उपरांत इसका विवाह पांडु से हुआ ।
कुंती २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ कुन्त] बरछी । भाला ।
२. एक छोटी मक्खी । दे॰ कुंतली ।
कुंती ३ संज्ञा स्त्री॰ [देश॰] कंजे की जाति का एक पेड़ । विशेष—यह मध्य बंगाल, बरमा, आसाम आदि स्थानों में होता है । इसकी फलियाँ रेंगने और चमड़ा सिझाने के काम आती हैं और बीज से जो तेल निकलता है वह जलाने के काम में आता है । इसके फलों को टेटी कहते हैं । पर्या॰—बकेटी । अणलकुच्ची ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुन्ती f. N. of Pṛthā (daughter of a Yādava prince named Śūra [or Vasu, Hariv. 5255], who gave her to his childless cousin Kunti or Kuntibhoja, by whom she was adopted; she afterwards became one of the wives of Pāṇḍu; on one occasion before her marriage she paid such respect to the powerful sage Durvāsas that he taught her an incantation or charm, by virtue of which she was to have a child by any god she liked to invoke; out of curiosity she invoked the Sun, by whom she had a child, cf. कर्ण; but the Sun afterwards restored to her her maidenhood; soon after his marriage Pāṇḍu retired to the woods to indulge his passion for hunting; there he killed a male and female deer, who turned out to be a Ṛṣi and his wife in the form of these animals; the sage cursed Pāṇḍu and predicted that he would die in the embrace of one of his wives ; hence Pāṇḍu lived apart from Kuntī, but with his approval she made use of her charm and had three sons, Yudhiṣṭhira, Bhīma, and Arjuna, by the three deities Dharma, Vāyu, and Indra respectively; cf. माद्री), Pāṇ.; MBh. &c.
N. of a Rākṣasī, Buddh.
of a river, VP.
the wife of a Brāhman, L.
the plant Boswellia thurifera, L.
a fragrant resin (= गुग्गुलु), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (291,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुंती 1 N. of पृथा, daughter of a Yādava named शूर, adopted by कुंतिभोज. [She was the first wife of Pāṇḍu. As he was prevented by a curse from having progeny, he allowed his wife to make use of a charm she had acquired from the sage Durvāsas, by means of which she was to have a son by any god she liked to invoke. She invoked Dharma, Vāyu and Indra, and had from them [] Yudhiṣṭhira, Bhīma and Arjuna respectively. She was also mother of Karṇa by the deity Sun whom she invoked in her virginhood to test her charm.]. --2 A fragrant resin. --3 The wife of a Brāhmaṇa.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0409-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुन्ती स्त्री वसुदेवभगिन्यां कुन्तिभोजदत्तकसुतायां पृथा याम् युधिष्ठिरादिमातरि तत्कथा यथा “महिष्यां जज्ञिरे शूराद्भोज्यायां पुरुषा दश” इत्युपक्रमे वसुदेवाद्युत्पत्ति- मुक्त्वा “पञ्च चास्य वराङ्गनाः । पृथुकीर्त्तिः पृथा चैव श्रुतदेवी श्रुतश्नवाः । राजाधिदेवी च तथा पञ्चैता वीर- मातरः । पृथां दुहितरं वव्रे कुन्तिस्तां कुरुनन्दन! । शूरः पूज्याय वृद्धाय कुन्तिभोजाय तां ददौ । तस्मात् कुन्तीति विख्याता कुन्तिभोजात्मजा पृथा” हरिवं० ३५ । इत्युक्त्वा “पृथां दुहितरं चक्रे कुन्तिस्तां पाण्डुरावहत्” हरिवं० ३५ अ० उक्तम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2100,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुन्ती, स्त्री, (राज्ञा कुन्तभोजेन आबाल्यात् पा- लिता सती पृथा वसुदेवभगिनी कुन्तीति नाम्ना विख्याता । यथा, हरिवंशे ३४ । २३-२४ । “पृथां दुहितरं वव्रे कुन्तिस्तु कुरुनन्दन ! । शूरः पूज्याय वृद्धाय कुन्तिभोजाय तां ददौ ॥ तस्मात्कुन्तीति विख्याता कुन्तिभोजात्मजा पृथा” ॥) पाण्डुराजभार्य्या । सा च शूरसेनराजकन्या पृथा [] नाम्ना ख्याता । तत्पिता शूरसेनः तां राज्ञे कुन्ति- भोजाय दत्तवान् । इयं हि कन्यावस्थायां मुनिदत्त- विद्यापरीक्षार्थं मन्त्रबलाहूतात् सूर्य्यात् कर्णं प्रासोष्ट । विवाहात् परञ्च सा मृगीभूतस्य मुनेः शापात् स्त्रीसङ्गमवञ्चितस्य स्वामिनो महाराज- पाण्डोराज्ञया धर्म्माद्युधिष्ठिरं पवनाद्भीमं इन्द्रा- दर्ज्जुनं सुषुवे । इति महाभारते १ । १११ अध्यायः ॥ इयञ्च परमसाध्वीतया भगवद्वादरायणादिमह- र्षिगणवरप्रभावेण प्रातःस्मरणीया रमणी । यदुक्तम्, -- “अहल्या द्रौपदी कुन्ती तारा मन्दोदरी तथा । पञ्चकन्याः स्मरेन्नित्थं महापातकनाशनम्” ॥) गुग्गुलुवृक्षः । शल्लकी । इति विश्वमेदिन्यौ ॥ ब्राह्मणी । इति जटाधरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-143-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कुंती" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें