🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:39:05 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कुब्ज
kubja
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कुबड़ा (2.6.48) गडुल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कुब्ज १ वि॰ [सं॰] [स्त्री॰ कुब्जा ] जिसकी पीठ टेढी़ हो ।कुबडा़ ।
कुब्ज २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक राग जिसमें वायु के विकार स छाती या पीठ टढी़ होकर ऊँचा हो जाती है । यह दो प्रकार का होता है । एक में पीठ अगे की ओर और दूसरे में पीछे की और झुकती है ।
२. अपामार्ग । लहचिचिडा़ । लठजीरा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुब्ज mf(आ)n. hump-backed, crooked, VS. xxx, 10; ṢaḍvBr.; MBh. &c.
कुब्ज (अस्), m. N. of a person born under certain constellations and being an attendant of the model man Haṃsa, VarBṛS.
a curved sword, L.
a sort of fish (Bola Cuja), W.
the plant Achyranthes aspera (= अपामार्ग), L.
कुब्ज [cf. न्युब्ज and कन्य-कुब्ज; cf. also Lith. kupra, kupotas; Gk. κυϕός, κύπτω; Lat. gibbus, gibba, gibber.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (291,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुब्ज a. [कु ईषत् उब्जमार्जंवं यत्र शकं˚ Tv.] Hump-backed, crooked. --ब्जः 1 A curved sword. --2 A hump on the back. --ब्जा A young female [] servant of Kaṃsa, said to be deformed in three parts of her body. [Kṛṣṇa and Balarāma, while proceeding to Mathurā, saw her on the high road carrying unguent to Kaṃsa. They asked her if she would give them some portion of it, and she gave as much as they wanted. Kṛṣṇa, being very much pleased with her kindness, made her perfectly straight, and she began to appear a most beautiful woman]. --Comp. --किरातंः --वामनं a hump-backed person and a dwarf. --गामिन् a. going crookedly, going astray; Pt. 2. 5. --लीला the manner, gait, or character of a hump-backed person; Ś. 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0410-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुब्ज पु० ईषत् उब्जमार्ज्जावं यत्र शक० । १ अपामार्गे राजनि० २ खड्गे शब्दमा० । (कुज) ३ हृदयपृष्ठरोगे पु० “हृदयं यदि वा पृष्ठमुन्नतं क्रमशः सरुक् । क्रुद्धो वायुर्य्यदा कुर्य्यात् तदा तं कुब्जमादिशेत्” माधवोक्तं तल्लक्षणम् । ४ तद्युक्ते (कुजो) त्रि० । “कुब्जा नीचतयैव यान्ति शनकैरात्मेक्षणाशङ्किनः” रत्ना० । सच राज्ञामन्तः पुरसहायभेदो यथाह सा० द० तद्वदवरोधे इत्युपक्रमे “वामनषण्डकिरातम्लेच्छाभीराः शकारकुब्जाद्याः” अवरोधाधिकारिकुब्जलक्षणमुक्तं वृह० स० ६९ अ० “पञ्चापरे वामनको जघन्यः कुब्जोऽपरो मण्डलकोऽथ सामी । पूर्वोक्तभूपानुचरा भवन्ति सङ्कीर्णसंज्ञाः शृणु लक्षणैस्तान्” । “कुब्जो नाम्ना यः स शुद्धो ह्यधस्तात् क्षीणः किञ्चित् पूर्व्वकाये नतश्च । हंसासेवी नास्तिको ऽर्थैरुपेतो विद्वान् शूरः सूचकः स्यात् कृतज्ञः । कला- स्वभिज्ञः कलहप्रियश्च प्रभूतभृत्यः प्रमदाजितश्च । सम्पूज्य लोकं प्रजहात्यकस्मात् कुब्जोऽयमुक्तः सततोद्यतश्च” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2105,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुब्जः, त्रि, (कु ईषत् उब्ज आर्ज्जवमस्य । उब्ज आर्जवे घञ् शकब्ध्वादिवदुलोपः ।) वायुनोन्नतहृदयः । उन्नतपृष्ठश्च । कुजा इति भाषा । तत्पर्य्यायः । गडुः २ गडुलः ३ इत्यमरः ॥ न्युब्जः ४ गडुरः ५ इति शब्दरत्नावली ॥ तस्य लक्षणमाह । “हृदयं यदि वा पृष्ठमुन्नतं क्रमशः सरुक् । क्रुद्धो वायुर्यदा कुर्य्यात्तदा तं कुब्जमादिशेत्” ॥ इति माधवकरः ॥ यदेत्युक्त्या यदिवेति विकल्पार्थ- स्तेन न पुनरुक्तिदोषः । नन्वन्तरायामः क्रोडनतो भयति वहिरायामः पृष्टनतो भवति ताभ्यामस्य को भेदः । उच्यते । अन्तरायामवहिरायामयोः [] प्रकृतस्यैवान्तःशरीरस्य वहिःशरीरस्य चावन- मनमत्र तु हृदयं पृष्ठं वा शरीराद्वहिर्भवतीति भेदः ॥ * ॥ अथ चिकित्सा । “वाह्यायामेऽन्तरायामे धनुस्तब्धे च कुब्जके । योज्यं प्रसारिणीतैलं तेन तेषां शमो भबेत् ॥ वातव्याधिषु सामान्या याःक्रियाः कथिताः पुरा । कर्त्तव्या एव ताः सर्व्वास्तैलमेतद्विशेषतः” ॥ इति भावप्रकाशः ॥ (यथा, हरिवंशे ८३ । ३४ । “तान्तु कुब्जां स्थडोर्मध्ये द्व्यङ्गुलेनाग्रपाणिना । शनैः सन्तोडयामास कृष्णो लीलाविधानवित्” ॥ रोगविशेषस्यास्य चिकित्सार्थं वटिकौषधं यथा ॥ * ॥ “रसौ गन्धौ समौ शुद्धौ तालकञ्चाभया तथा । विषं व्योषञ्च कटुकीं वोलजैपालकौ समौ” ॥ “भृङ्गराजरसैमर्द्द्यं स्नुह्यर्कस्वरसैस्तथा । गुञ्जाद्वयं प्रदातव्यं रसः कुब्जविनोदकः ॥ आमवाताढ्यवातादीन् कटीशूलञ्च नाशयेत् । अग्निञ्च कुरुते दीप्तं स्थौल्यानां नाशनं परम्” ॥ कुब्जविनोदो रसः ॥ इति वैद्यकरसेन्द्रसारसंग्रहे वातरोगाधि- कारे ॥ * ॥)
कुब्जः, पुं, (कु ईषदुब्जं आर्जवमस्य । शकन्ध्वादित्वात् साधुः ।) अपामार्गः । इति राजनिर्घण्टः ॥ खङ्गः । इति शब्दमाला ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-144-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कुब्ज" आता है (7)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें