🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:51:34 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कुसुम
kusuma
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कुसुम १ संज्ञा पुं॰[सं॰] [वि॰ कुसुमित]
१. फूल । पुष्प ।
२. वह गद्य जिसमें छोटे छोटे वाक्य हो । जैसे—हे राम । दास पर दया करो ।
३. आँख का एक रोग ।
४. जौनियों के अनुसार वर्तमान अवसार्पिणी के छठे अर्हत् के गणधर ।
५. एक राजा का नाम ।
६. मासिक धर्म । रजोदर्शन । रज । मुहा॰—कुसुम का रोग = रजस्त्राव का रोग ।
७. छद में ठगण का छठा भेद, जिसमें लघु,, गुरु लघु, लघु (।ऽ।।) होते हैं । जैसे,—कृपा कर' । ८, एक प्रकार का फल [को॰] ।
९. अग्नि का एक भेद य रूप (को॰) ।
कुसुम २ संज्ञा पुं॰ [कुसुम्भ, कुसुम्बक]
१. दे॰ कुसुंब ।
२. हनुमत् के मत से मेघ राग का एक पुत्र । यह षाड़व जाति का राग है और इसके गाने का समय दोपहर है ।
३. लाल रंग । जैसे—कुसुम रंग ।
कुसुम ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰ कुसुम्भ] एक पौधा जो पाँच छह फुट ऊँचा होता है और जो रबी फसल के साथ खेतों में बीजों या फूलों के लिये बोया जाता है । बर्रै । विशेष—यह दो प्रकार का होता बै एक जंगली और काँटेदार, और दूसरा बिना काँटे का । जंगली कुसुम की पत्तियों की नोकों पर काँटे होते हैं और उसके बीजों से तेल निकलता है । इसके फूल पीले, लाल, गुलाबी और सफेद होते हैं । दुसरी जाति में काँटे नहीं होते अथवा बहुत कम होते हैं । इसके बीजों से तेल और फूलों से बढ़िया लाल रंग निकलता है । इसके फूल प्राय: पीलों या नारंगी रंग के होते हैं । कभी कभी बैगनी या गुलाबी रंग के फूल भी पाए जाते हैं । पीले और लाल फूल वाले कुसुम खेतों में बीज और फूल के लिये और दूसरे रंग के फूलवाले कुसुम बगीचों में शोभा के लिये लगाए जाते हैं । इसकी डालियों के सिरे पर छोटा, गोल, नुकीला ढ़ोंड़ निकलता है, जिसपर पतले पतले बहुत से फूल होते है । जो पेड़ फूल के लिये बोए जाते हैं, उनके फूल नित्य प्रात:काल चुन लिए और छाया में सुखाए जाते हैं, पर बीज के लिये बोए जाते हैं, जो पहले वृक्षों में ही लगे लगे सुख जाते हैं । चुने हुए फूल एक कपड़े में रखकर ऊपर से खार मिला हुआ जल गिराते है, जो पहले तो पीला होकर निकलता है, पर पीछे खार आदि मिलाने से वह लाल हो जाता है । इसका बीज कोल्हू में ड़ालकर पेरा जाता है और उससे जो तेल निकलता है, वह खाने, जलाने और शरीर में लगाने के काम में आता है । वैद्यक में तेल को दस्तावर माना है इसके सिवा यह कई तरह से औषधियों में काम आता है और इससे मोमजामा भी बनता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुसुम n. (fr. √ कुस्, Uṇ.; g. अर्धर्चादि), a flower, blossom, Mn. xi, 70; R. &c. (ifc. f(आ). ), Mālav. & Ratnāv.
N. of the shorter sections of Deveśvara's Kavi-kalpa-latā (the longer chapters being called स्तबक)
fruit, L.
the menstrual discharge, L.
a particular disease of the eyes, L.
कुसुम m. a form of fire, Hariv. 10465
N. of an attendant of the sixth Arhat of the present Avasarpiṇī, L.
N. of a prince, Buddh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (298,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुसुमं 1 A flower; उदेति पूर्वं कुसुमं ततः फलं Ś. 7. 30. --2 Menstrual discharge. --3 A fruit. --4 A disease of the eyes. --मः A form of fire. --Comp. --अंजनं the calx of brass used as a collyrium. --अंजलिः a handful of a flowers. --अधिपः, --अधिराज् m. the Campaka tree (bearing yellow fragrant flowers). --अवचायः gathering flowers; अन्यत्र यूयं कुसुमावचायं कुरुध्वमत्रास्मि करोमि सख्यः K. P. 3. --अवतंसकं a chaplet. [] --अस्त्रः, --आयुधः, --इषुः, --बाणः, --शरः {1} a flowery arrow. {2} N. of the god of love; अभिनवः कुसुमेषुव्यापारः Māl. 1. (where the word may also be read as कुसुमेषु व्यापारः); तस्मै नमो भगवते कुसुमायुधाय Bh. 1. 1; Rs. 6. 34, Ch. P. 19, 24; R. 7. 61; Śi. 8. 70, so कुसुमशरबाणभावेन Gīt. 10. --आकरः {1} a garden. {2} a nosegay. {3} vernal season; ऋतूनां कुसुमाकरः Bg. 10. 35; so Bv. 1. 48. --आत्मकं saffron. --आपीडः {1} a garland or chaplet of flowers. {2} the god of love; कुसुमापीडव्याजेन Māl. 1 (where it has both senses). --आसवं {1} honey. {2} a kind of spirituous liquor (prepared from flowers). --उज्ज्वल a. brilliant with blossoms. --कार्मुकः, --चापः, धन्वन् m. epithets of the god of love; कुसुमचापमतेजयदंशुभिः R. 9. 39; Rs. 6. 27. --चित a. heaped with flowers. --पुरं N. of the town of Pātaliputra; कुसुमपुराभियोगं प्रत्यनुदासीनो राक्षसः Mu. 2. --प्रवृत्तिः, --प्रसूतिः f. appearance of flowers; Ś. 4. 8. --लता a creeper in blossom. --शयनं a bed of flowers; V. 3. 10. --स्तबकः a nosegay, bouquet; कुसुमस्तबकस्येव द्वे गती स्तो मनस्विनां Bh. 2. 33.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0415-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुसुम न० कुस--उम नि० गुणाभावः । १ पुष्पे, “कुसुमसन्त- तिसन्ततसङ्गिभिः” माघः । “कुसुमायोजितकार्मुकोमधुः” कुमा० । “विपिनविहारे कुसुमविचित्रा” छन्दोम० । २ फले, ३ स्त्वीरजसि, “यदा नार्य्याः पितुर्गेहे कुसुमस्तनसम्भवः” ज्यो० ४ नेत्ररोगभेदे च मेदिनिः । पञ्चमात्रप्रस्तावे । ऽ ॥ षष्ठे ५ प्रभेदे । फलकुसुमविशेषाणां द्रव्यान्तरसुलभत्वादि- सूचकत्वं वृ० स० २९ अ० दर्शितं यथा “फलकुसुमसम्प्रवृद्धिं वनस्पतीनां विलोक्य विज्ञेयम् । सुलभत्वं द्रव्याणां निष्पत्तिश्चापि शस्वानाम् । शालेन कलमशाती रक्ताशोकेन रक्तशालिश्च । पाण्डूकः क्षीरि- कथा नीलाशोकेन मसूरकः । न्यग्रोधेन तु यवकस्ति- न्दुकवृद्ध्या च षष्टिको भवति । अश्वत्थेन ज्ञेया निषा- त्तिः सर्वशव्यानाम् । जम्बूभिस्तिलमाषाः शिरीषवृद्ध्या च कङ्गुनिष्पत्तिः । गोधूमाश्च मधुकैर्यववृद्धिः सप्तपर्णेन । अनिमुक्तककुन्दाभ्यां कर्पासं सर्पपात् वदेदसनैः । वदरा- भिश्च कुलत्यांश्चिरविल्वेनादिशेन्भुद्गान् । अतसी वेतसपुष्पैः पलाशकुसुमैश्च कोद्रवा ज्ञेयाः । तिलकेन शङ्खमौक्तिक- रजनात्यय चेङ्गुदेन शणः । करिणश्च हस्तिकर्णैरादेश्वा वाजिनोऽश्वकर्णेन । गावश्च पाटलाभिः कदलीभि- रजाविकं भवति । चम्पफकुसुमैः कनकं विद्रुमसम्पच्च बन्धुजीवेन । कुरुवकवृद्ध्या वज्रं वैदूर्य्यं नन्दिकावर्तैः । विद्याच्च सिन्धुवारेण मौक्तिकं कुङ्कुमं कुसुम्भेन । रक्तोत्पलेन राजा मन्त्री नीलोत्पलेनोक्तः । श्रेष्ठी सुवर्ण- पूर्प्पः पद्मैर्विप्राः पुरोहिताः कुमुदैःः । सौगन्धिकेन बलपतिरर्केण हिरण्यपरिवृद्धिः । आम्रैः क्षेमं भल्लातकै- र्भयं पीलु भिस्तथारोग्यम् । खदिरशमीभ्यां दुर्भिक्षमर्जुनैः [] शोभना वृष्टिः । पिचुमर्द्दनागकुसुमैः सुभिक्षमथ मारुतः कपित्थेन । निचुलेनावृष्टिभयं व्याधिभयं भवति कुट- जेन । दूर्वाकुशकुसुमाभ्यां भिक्षुर्वह्निश्च कोविदारेण । श्यामालताभिवृद्ध्या बन्धक्यो वृद्धिमायान्ति” । कुसुमविशेषप्रकाशने दोहदभेदः । “सचूपुररवेण स्त्री- चरणेनाभिताडनम् । दोहदं यदशोकस्य ततः पुष्पो- द्गमोभवेत् । बकुलो सुखशीधुसिक्तः । आलोकितः कुरुवकः कुरुते विकाशमालोडितस्तिलक उत्कलिको वि- भाति” कुमा० टी० मल्लि० । तदस्य संजातं तार० इतच् । कुसुमित संजातकुसुमे त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2160-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुसुमं, क्ली, (“कुसेरुम्भोमेदेताः” । उणां ४ । १०६ । इति उमः । निपातनात् गुणाभावः ।) पुष्पम् । (यथा, ऋतुसंहारे वसन्तवर्णने ४ । [] “वापीजलानां मणिमेखलानां शशाङ्कभासां प्रमदाजनानां । चूतद्रुमाणां कुसुमानतानां ददाति सौरभ्यमयं वसन्तः” ॥ फलकुसुमविशेषाणां द्रव्यान्तरसुलभत्वादिसूचकत्वं दर्शितं यथा वृहत्संहितायां २९ अध्याये । “फलकुसुमसम्प्रवृद्धिं वनस्पतीनां विलोक्य विज्ञे- यम् । सुलभत्वं द्रव्याणां निष्पत्तिश्चापि शस्यानाम्” ॥ केन कस्य वृद्धिर्ज्ञेया तदाह । “शालेन कलमशालीरक्ताशोकेन रक्तशालिश्च । पाण्डूकः क्षीरिकया नीलाशोकेन मसूरकः ॥ न्यग्रोधेन तु यवकस्तिन्दुकवृद्ध्या च षष्टिको भवति । अश्वत्थेन ज्ञेया निष्पत्तिः सर्व्वशस्यानाम् ॥ जम्बूमिस्तिलमाषाः शिरीषवृद्ध्या च कङ्गु निष्पत्तिः । गोधूमाश्च मधुकैर्यववृद्धिः सप्तपर्णेन ॥ अतिमुक्तककुन्दाभ्यां कर्पासं सर्षपान् वदेदसनैः । बदरीभिश्च कुलत्थांश्चिरविल्वेनादिशेन्मुद्गान् ॥ अतसीवेतसपुष्पैः पलाशकुसुमैश्च कोद्रवा ज्ञेयाः । तिलकेन शङ्खमौक्तिकरजतान्यथ चेङ्गुदेन शणः ॥ करिणश्च हस्तिकर्णै रादेश्या वाजिनोऽश्वकर्णेन । गावश्च पाटलाभिः कदलीभिरजाविकं भवति ॥ चम्पककुसुमैः कनकं विद्रुमसम्पच्च बन्धजीवेन । कुरुवकवृद्ध्या वज्रं वैदूर्य्यं नन्दिकावर्त्तैः ॥ विद्याच्च सिन्धुवारेण मौक्तिकं कुङ्कुमं कुसुम्भेन । रक्तोत्पलेन राजा मन्त्री नीलोत्पलेनोक्तः ॥ श्रेष्ठी सुवर्णपुष्पैः पद्मैर्विप्राः पुरोहिताः कुमुदैः । सौगन्धिकेन बलपतिरर्केण हिरण्यपरिवृद्धिः ॥ आम्रैः क्षेमं भल्लातकैर्भयं पीलुभिस्तथारोग्यम् । खदिरशमीभ्यां दुर्भिक्षमर्ज्जुनैः शोभना वृष्टिः ॥ पिचुमर्द्दनाग कुसुमैः सुभिक्षमथमारुतः कपित्थेन । निचुलेनावृष्टिमयं व्याधिभयं भवति कुटजेन ॥ दूर्व्वाकुशकुमुमाभ्यां भिक्षुर्वह्निश्च कोविदारेण । श्यामालताभिवृद्ध्या बन्धक्यो वृद्धिमायान्ति” ॥) फलम् । स्त्रीरजः । (यथा, ज्योतिषशास्त्रे । “यदा नार्य्याः पितुर्गेहे कुसुमस्तनसम्भवः” ॥) नेत्ररोगविशेषः । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-167-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कुसुम" आता है (9)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें