🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:23:41 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कौशिक
kauśika
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
गुग्गुल के नाम (2.4.34) कुम्भ · उलूखलक · गुग्गुलु · पुर
उल्लू के और नाम (2.5.17) दिवान्ध · घूक · दिवाभीत · निशाटन
विश्वामित्र के नाम (2.7.39) गाधेय · विश्वामित्र
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कौशिक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. इंद्र ।
२. कुशिक राजा के पुत्र गाधि, जों इंद्र के अंश से उत्पन्न हुए थे ।
३. विश्वामित्र (कुशिक राजा के वेशज)
४. जरासंध के एक सेनापति का नाम ।
५. कौशाध्यक्ष ।
६. कोंशकार ।
७. उल्लू ।
८. नेवला ।
९. एक प्रकार का शालवृक्ष । अश्वकर्ण । १० रेशमी कपडा ।
११. शृंगार रस ।
१२. मज्जा । १३ एक उपपुराण ।
१४. हनुमत के मत से छह रागों में से एक । कुकुभा, खंभावती , गुणकिरी, कौरी और टोडी रागिनियाँ इसकी पत्नी हैं ।— (संगीत) ।
१५. अथर्ववेद का एक सूक्त । विशेष—इससे देव, पितृ तथा पाकयज्ञ, मंत्रों के गण, युद्ध तथा राजनीति, वज्र तथा वृष्टिनिवारण के मंत्र, विवाह की विधि, वेदारंफ और वेदाध्ययन की विधि आदि विषयों का वर्णन हैं ।
१६. गुगुल । गुग्गुल (को॰) ।
१७. संपेरा (को॰) ।
१८. शिव का एक नाम (को॰) । . वह जो छिपे खजाने को जानता है (को॰) ।
कौशिक २ वि॰
१. कोश या म्यान में रखा हुआ ।
२. रेशम का । रेशमी [को॰ ] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. कौशिक mfn. (fr. कुशा or कुशी), ‘having paws’, an owl, Suśr.; VarBṛS.; Pañcat. &c.
an ichneumon, L.
coming from an owl, Suśr.
2. कौशिक mfn. forming a receptacle (as a wound; see कोश-वत्), Bhpr. vi, 35 (v.l. कौष्ठिक)
sheathed (a sword), MBh. iii, 11461
silken, MBh. iii
कौशिक m. one who is versed in dictionaries, L.
a lexicographer, L.
one who catches snakes, L.
the fragrant substance bdellium, L.
marrow, L.
a kind of seed, L.
कौशिक n. silk, silk cloth, Yājñ. i, 186; MBh. xiii, 5502
a silk garment, BhP. x, 83, 28.
3. कौशिक mfn. relating to Kuśika (or to Kauśika), MBh. xiii, 2719
कौशिक (अस्), m. (g. बिदादि) patr. of Viśvā-mitra (who was the son or grandson of Kuśika), interpolation after, RV. x, 85; MBh.; R.
of Gādhi, Hariv. 1457
of Bhadra-śarman, VBr.
N. of a teacher (author of the Kauśikasūtra, brother of Paippalādi), BṛĀrUp.; Kauś.; Pāṇ. iv, 3, 103; Hariv. 11074
N. of a grammarian, Hariv. 5501
of one of Jarāsandhas's generals, MBh. ii, 885
N. of Indra (as originally perhaps belonging to the Kuśikas or friendly to them), RV. i, 10, 11; ŚBr. iii, 3, 4, 19; ṢaḍvBr.; TĀr.; ĀśvŚr.; MBh. &c.
of Sūrya, TBr. i, 5, 10, 2, Sch.
of a son of Vasu-deva, VP.
of Śiva, L.
of an Asura, Hariv. 2288
Vatica robusta, L.
(in music) N. of a Rāga
(for कैशिक) love, passion, L.
कौशिक (आस्), m. pl. the descendants of Kuśika, Hariv. 1770 ff.
(of Kuśa), R. i, 35, 20
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (317,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कौशिक a. (की f.) [कुश-ठञ्, कुशिक-अण् वा] 1 Incased, sheathed. --2 Coming from an owl. --3 Born of the family of Kuśika. --4 Silken. --कः 1 An epithet of विश्वामित्र q. v. --2 An owl; U. 2. 29. --3 A lexicographer. --4 Marrow. --5 Bdellium. --6 An ichneumon. --7 A snakecatcher. --8 The sentiment of love (शृंगार). --9 One who knows hidden treasures. --10 An epithet of Indra; N. 5. 64. --11 An epithet of Śiva. --का A cup, drinking vessel. --की 1 N. of a river in Behār. --2 N. of the goddess Durgā. --3 N. of one of the four varieties of dramatic style; सुकुमारार्थसंदर्भा कौशिकी तासु कथ्यते; see S. D. 411 et seq. also. --Comp. --अरातिः, --अरिः a crow. --आत्मजः an epithet of Arjuna. --आयुधं rainbow. --फलः the cocoa-nut tree. --प्रियः an epithet of Rāma.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0429-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कौशिकः, पुं, (कुशिकस्यापत्यम् ऋष्यण् । कुशिके तद्वंशे भवो वा इत्यण् ।) इन्द्रः । (अयं हि तप- स्विनः कुशिकराज्ञस्तपःप्रभावं विचार्य्य त्रासात् तत्पुत्त्रतामङ्गीचकार । यथा, हविवंशे । २७ । १३-१६ । “कुशिकस्तु तपस्तेपे पुत्त्रमिन्द्रसमं विभुः । लभेयमिति तं शक्रस्त्रासादभेत्य जज्ञिवान् ॥ पूर्णे वर्षसहस्ने वै तन्तु शक्रो ह्यपश्यत । अत्युग्रतपसं दृष्ट्वा सहस्राक्षः पुरन्दरः ॥ समर्थं पुत्त्रजनने स्वमेवांशमवासयत् । पुत्त्रत्वे कल्पयामास स देवेन्द्रः सुरोत्तमः ॥ स गाधिरभवद्राजा मघवान् कौशिकः स्वयम्” ॥ पक्षे तु देवेन्द्रस्य जन्मकाले कुशावृतत्वात् कौशि- कत्वमिति । कुशेन वृत इति ठञ् । यथा, हरिवंशे । २१९ । २--३ ॥ “स वज्री कवची जिष्णुरदित्यामभिजज्ञिवान् । स्मृतेः सहायो द्युतिमान् यथा सोऽध्वर्युभिः स्तुतः । जातमात्रस्तु भगवान् अदित्यां स कुशैर्वृतः । तदाप्रभृति देवेशः कौशिकत्वमुपागतः” ॥) गुग्गुलुः । उलूकः । व्यालग्राही । इत्यमरः । २ । ४ । ३४ ॥ नकुलः । कोशज्ञः । (मगधराजजरासन्धस्य सेनापतिर्हंसनामा नरपतिरपि कौशिकनाम्ना विश्रुत आसीत् । यथा, महाभारते । २ । जरासन्धवधपर्व्वणि । २२ । ३१-३२ । “स तु सेनापतिं राजा सस्मार भरतर्षभ ! । [] कौशिकं चित्रसेनञ्च तस्मिन् युद्ध उपस्थिते ॥ ययोस्तु नामनी राजन् ! हंसेति डिभकेति च । पूर्व्वं संकथिते पुंभिनृलोके लोकसत्कृते” ॥ कुशिकस्य गोत्रापत्यं इति विदाद्यञ् । कुशिकस्य पुत्त्रो गाधिस्तत्पुत्त्रो विश्वामित्रोऽपि कुशिकवंश- जातत्वात् कौशिकः । (विश्वामित्रमुनिः । इति मेदिनी । (यथा, रामायणे । १ । २१ । १ । “तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य स्नेहपर्य्याकुलाक्षरम् । समन्युः कौशिको वाक्यं प्रत्युवाच महीपतिम्” ॥ पुरुवंशीयनृपविशेषः । यथा, हरिवंशे । “प्रतिष्ठायाश्च द्वौ पुत्त्रौ पैप्पलादिश्च कौशिकः” ॥ कोशं करोतीति । कोश + ठक् ठञ् वा बाहुल- कात् ।) कोषकारः । इति शब्दरत्नावली ॥ शृङ्गार- रसः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ मज्जा । इति हेम- चन्द्रः ॥ अश्वकर्णवृक्षः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (कोशात् कृमिकोशाज्जातम् । कृमिकोषोद्भवे, त्रि । यथा, महाभारते । ३ । २७ । १४ । “या त्वाहं कौशिकैर्वस्त्रैः शुभैराच्छादितं पुरा । दृष्टवत्यस्मि राजेन्द्र ! सात्वां पश्यामि चीरिणम्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-210-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कौशिक" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें