🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:54:28 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

चातक
cātaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
दिवौकस् (3.3.241)
पपीहा (चातक) (2.5.19) सारंग · स्तोकक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चातक संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ चातकी] एक पक्षी जो वर्षाकाल में बहुत बोलता है । पपीहा । वि॰ दे॰ पपीहा । विशेष—इस पक्षी के विषय में प्रसिद्ध है कि यह नदी, तड़ाग आदि का संचित जल नहीं पीता, केवल बरसात हुआ पानी पीता है । कुछ लोग यहाँ तक कहते हैं कि यह केवल स्वाती नक्षत्र की बूँदों ही से अपनी प्यास बुझाता है । इसी से यह मेघ की ओर देखता रहता है और उससे जल की याचना करता है । इस प्रवाद को कवि लोग अपनी कविता में बहुत लाए हैं । तुलसीदास जी ने तो अपनी सतसई में इसी चातक को लेकर न जाने कितनी सुंदर उक्तियाँ कही हैं । पर्या॰—स्तोकक । सारंग । मेघजीवन । तोकक । यौ॰—चातकनंदवर्धन = (१) मेघ । बादल । (२) वर्षाकाल ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चातक m. the bird Cucculus melanoleucus (said to subsist on rain-drops), Śak. vii, 7; Ragh. xvii, 15; Megh. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (392,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चातकः (की f.) [चत् याचने कर्तरि ण्वुल्] N. of a bird which is supposed to live only on rain-drops; सूक्ष्मा एव पतंति चातकमुखे द्वित्राः पयोबिंदवः Bh. 2. 121; see also 2. 51 and R. 5. 17. --Comp. --आनंदनः {1} the rainy season. {2} a cloud.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0489-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चातक पुंस्त्री चत--याचने कर्त्तरि ण्वुल् । सारङ्गे स्वनाम ख्याते खगभेदे स्त्रियां जातित्वात् ङीष् । अयञ्च पक्षी त्र्याहणेषु सुश्रुते पठितः । “त्र्याहणा विकिराश्चेत्युक्त्वा “मघुराः कषाया दोषशमनाश्चेति” सामान्यतस्तद्गु- णास्तत्रोक्ताः । “स्थगयन्त्यमूः शमितचातकार्त्तस्वराः” माघः । “किं चातकः फलमपेक्ष्य सवज्रपाताम्” उद्भटः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2909,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चातकः, पुं, (चतते याचते जलमम्बुदमिति । चत याचने + ण्वुल् ।) स्वनामख्यातपक्षी । तत्- पर्य्यायः । स्तोककः २ सारङ्गः ३ मेघजीवनः ४ । इति राजनिर्घण्टः ॥ तोककः ५ । इत्यमरः । २ । ५ । १७ ॥ शारङ्गः ६ । इति भरतः ॥ (यथा, मेघदूते । ९ । “वामश्चायं नुदति मधुरं चातकस्ते सगर्व्वः ॥”) तन्मांसगुणाः । लघुत्वम् । शीतत्वम् । कफरक्त- पित्तनाशित्वम् । अग्निकारित्वञ्च । इति राज- वल्लभः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-440-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चातक" आता है (25)
कपिंजल चातक । पपीहादात्यूह पपीहा । चातकतेजल चातक । पपीहाघनतोल चातक । पपीहाधाराट चातकवापीह पपीहा । चातकगुंद्राल चातक । पपीहा (को॰)वर्षप्रिय पपीहा । चातकगुंदाल चातक । पपीहा (को॰)मेघचिंतक चातकतोकक चातकवारिद्र चातक । पपीहानभनीरप चातक । पपीहापपिहरा चातक । पपीहास्तोतक पपीहा । चातकमेघव्रती चातकवर्षाप्रिय चातक । पपीहाखल्ल एक प्रकार का कपड़ाबहुक अधिक या महँगे मूल्य पर क्रीतस्तोक बूँद । बिंदुडाहुक एक पक्षी जो टिटिहरी के आकार का होता है और जलाशयों के निकट रहता हैजलप्रिय मछलीशितिकंठ दात्यूह पक्षी । मुर्गाबी । जलकाककालानुनादी मधुमक्खीपपीहा कीड़े खानेवाला एक पक्षी जो बसंत और वर्षां में प्रायः आम के पेड़ों पर ब…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें