🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:50:12 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

चार
cāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चार १ वि॰ [सं॰ चत्वारः, > प्रा॰ चत्तारो]
१. जो गिनती में दो और दो हो । तीन से एक अधिक जैसे, चार आदमी । यौ॰—चार ताल = तबले या मृदंग के एक ताल का नाम । चौताला । चार पाँच = (१) इधर उधर की बात । हीला- हवाला । (२) हुज्जत । तचकरार । चार मगज = हकीम में चार वस्तुओं के बीजों की गिरी खीरा, ककड़ी, कद्दू और खरबूजा । मुहा॰—चार आँखें करना = आँखें मिलाना । देखा देखी करना । सामने आना । साक्षात्कार करना । मिलना । जैसे—अब वह हमारे सामने चार आँखें महीं करता । चार आँखें होना = नजर से नजर मिलाना । देखा देखी होना । साक्षात्कार होना । चार चाँद लगना = (१) चौगुनी प्रतिष्ठा होना । (२) चौगुनी शोभा होना । सौंदर्य बढ़ना (स्त्री) । चार के कंधे पर चढ़ना या चलना = मर जाना । मशान को जाना । चार पगड़ी करना = जहाज का लंगर डालना । चार पाँच करना = (१) हीला हवाला करना । इधर उधर करना । बातें बनाना । (२) हुज्जत करना । तकरार करना । चार पाँच लाना = दो॰ 'चार पाँच करना' । चारों फूटना = चारों आँखें फूटना (दो हिये की दो उपर की) । अंधा होना । उ॰—आछो गात अकारथ गारयो । करी न प्रीति कमल लोचन सों जन्म जुवा ज्यों हारयो । निसि दिन विषय विलासिनि विलसत फूटि गई तब चारयो ।—सूर (शब्द॰) । चारो खाने चित्त गिरना या पड़ना = ऐसा चित्त गिरना जिससे हाथ पाँव फैल जायँ । हाथ पाँव फैलाए पीठ के बल गिरना । किसी दारुण संवाद को पाकर स्तंभित होना । अकस्मात् कोई प्रतिकूल बात सुनकर रुका रह जाना । बेसुध होना । सकपका उठना ।
२. कई एक । बहुत से । जैसे,—चार आदमी जो कहें उसे मानों ।
३. तोडा बहुत । कुछ । जैसे,—चार आँसू गिराना । यौ॰—चार तार = चार थान कपडे़ या गहने । कुछ कपड़ा लत्ता और जेवर । चार दिन = थोडे़ दिन । कुछ दिन । जेसे,-चार दिन की चाँदनी फिर अँधेरी पाख । चार पैसे = कुछ धन । कुछ रुपया पैसा । जैसे,—जब चार पैसे पास रहेंगे तब लोग हाँ जी हाँ जी करेंगे ।
चार २ संज्ञा पुं॰ चार की संख्या । चार का अंक जो इस प्रकार लिखा जाता है —४ ।
चार ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ चारित, चारी]
१. गति । चाल । गमन ।
२. बंधन । कारागार ।
३. गुप्त दूत । चर । जासूस ।
४. दास । सेवक । उ॰—लोभी जसु चह चार गुमानी । नभ दुहि दूध चहत ये प्रनी ।—मानस, ३ । ७१ ।
५. चिरौजी का पेड़ । पियार । अचार ।
६. कृत्रिम विष । जैसे,—मछली फँसाने की कँटिया में लगा चारा, चिड़ियों को बेहोश करने की गोली आदि ।
७. आचार । रीति । रस्म । जैसे,—ब्याहचार, द्वारचार । उ॰—(क) फेरे पान फिरा सब कोई । लाग्यो ब्याहचार सब होई ।—जायसी (शब्द॰) । (ख) भइ भाँवरि न्योछावरि राज चार सब कीन्ह ।— जायसी (शब्द॰) । (ग) औरहु चार करावहु सुनिवर शशि सूरत सुत देखें ।— रघुराज (शब्द॰) । (घ) अर्ध रात्रि लौं सकल चार करि आप जाहु जनवासे ।—रघुराज (शब्द॰) ।
चार आइना संज्ञा पुं॰ [फ़ा॰] एक प्रकार का कवच या बकतर जिसमें लो की चार पटरियाँ होती हैं; एक छाती पर एक पीठ पर और दो दोनों बगल में (भुजा के नीचे) ।
चार दिन संज्ञा पुं॰ [सं॰ चार +दिन] थोडे़ दिन । यौं॰—चार दिन की चाँदनी = चंदरोजा चमक दमक ।
चार नाचार क्रि॰ वि॰ [फ़ा॰] विवश होकर । लाचार होकर । मजबूरन् ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चार m. (√ चर्) = चर, a spy, Mn. vii, ix; MBh. i, 5604; R.; Mṛcch.; Kathās.
going, motion, progression, course (of asterisms, VarBṛS.; BhP. v, 22, 12), ChUp. vii, 1, 5; R. &c.
wandering about, travelling, W.
‘proceeding’, see काम-
practising, MBh. v, 1410
a bond, fetter, L.
a prison, L.
Buchanania latifolia, Bhpr.
चार n. a factitious poison, L. (v.l. for वार)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (393,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चारः [चर एव अण्] 1 Going, walking, gait, wandering about; मंडलचारशीघ्रः V. 5. 2; क्रीडाशैले यदि च विचरेत् पादचारेण गौरी Me. 60 walk on foot. --2 Motion, course, progression; मंगलचार; शनिचार, राहु˚ &c. --3 A spy, scout, secret emissary; Ms. 7. 184; 9. 261; see चारचक्षुस् below. --4 Performing, practising. --5 A prison. --6 A bond, fetter. --रं An artificial poison. --Comp. --अंतरितः a spy. --ईक्षणः, --चक्षुस् m. ‘using spies as eyes’, a king (or a statesman) who employs spies and sees through their medium; चारचक्षुर्महीपतिः Ms. 9. 256; cf. Kāmandaka: --गावः पश्यंति गंधेन वेदैः पश्यंति च द्विजाः । चारैः पश्यंति राजानश्चक्षुर्भ्यामितरे जनाः ॥ also Rām.: --यस्मात्पश्यन्ति दूरस्थाः सर्वानर्थान्नराधिपाः । चारेण तस्मादच्यंते राजानश्चारचक्षुषः ॥ --चण, --चंचु a. graceful in gait, of graceful carriage. --ज्या the sine of the ascensional difference. --पथः a place where two roads meet. --भटः a valorous man, warrior. --भटी courage. --वायुः summer-air, zephyr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0490-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चार पु० चरएव अण् । १ प्रणिधौ गुप्तचरे “चारैश्चा- मेकसंस्थानैः प्रोत्साद्य वशमानयेत्” “तस्करप्रतिषेधार्थं चारैश्चाप्यनुचारयेत्” उपगृह्यास्पदञ्चैव चारान् सम्य- ग्विधाय च”--इति च मनुः । २ प्रियालवृक्षे (पिवा- साल) मेदि० ३ कारागारे हेम० चर--भावे घञ् ४ गतौ गोप्रचारः ग्रहचारः “चारोदयाः प्रशस्ताः श्रवणमघादित्यमूलहस्तेषु” वृ० स० ६ अ० “भगणार्धे- मान्तरितो गृह्णाति कथं नियतचारः” ५ अ० । कार्य्यभेदे दूततियोगादिकं कालिकापु० ८५ अ० उक्तं यथा । “कृषिर्दुर्गञ्च बाणिज्यं खल्यानां करसाधनम् । आदानं सैन्यकरयोर्वन्धनं गजवाजिनोः । शून्यवप्रमुखा- नाञ्च भोजनं सततं जनैः । प्रजानां सारसेतूनां बन्धनं चेति चाष्टमम् । एतदष्टासु वर्गेषु चारान् सम्यक् प्रयोजयेत् । कार्य्याकार्य्यविभागाय चाष्ट वर्गाधिकारिणाम् । अष्टौ चारान् नियुञ्जीयादष्ट वर्गेषु पार्थिवः । दशस्वन्येषु युञ्जीत क्रमशः शृणु तानि मे । स्वामी सचिवराष्ट्राणि मित्रं कोषो बलं तथा । दुर्गन्तु सप्तमं ज्ञेयं राज्याङ्गं गुरुभाषितम् । दुर्गयुक्तं अष्ट वर्गे चारं नात्मनि योजयेत् । तस्मादिमानि शेषाणि पञ्च चारपदानि तु । शुद्धान्तेष्वेव पुत्रेषु स्रक् पूपादौ महानसे । शत्रूदासीनयोश्चैव बलाबलविनि- श्चये । आदौ दशमु चैतेषु चारान् राजा प्रयोजयेत् । न यत् प्रकाशं जानीयात् तत्तुचारैर्निरूपयेत् । नि- रूप्य तत्प्रतीकारमवश्यं छिद्रतश्चरेत् । यथानियोग- मेतेषां यो यो यत्रान्यथा चरेत् । ज्ञात्वा तत्र नृप- श्चारैर्दण्डयेद्वा नियोजयेत् । चारांस्तु मन्त्रिणा सार्द्धं रहस्ये संस्थितो नृपः । प्रदोषसमये पृच्छेत्तदानी मेव साधयेत् । स्वपुत्रे चाथ शुद्धान्ते ये तु चारा महा नसे । नियुक्तांस्तान् मध्यरात्रे पृच्छेत् यश्चापि मन्त्रिणि । एतान् चारान् स्वयं पश्येत् नृपतिर्मन्त्रिणा विना । अन्यांश्च मन्त्रिणा सार्द्धं निरूप्य प्रदिशेत् फलम् । नैकवेशधरश्चारो नैकी नोत्साहवर्ज्जितः । संस्तुतो नहि सर्वत्र नातिदीर्घो न वामनः । सततं न दिवाचारी न रोगो नाप्यबुद्धिमान् । न वित्तविभवै र्हीनो न भार्य्यापुत्रवर्ज्जितः । कार्य्यश्चारो नृपतिना गुह्यतत्त्वविनिर्णये । अनेकवेशग्रहणक्षमं भार्य्यासु- [] तैर्युतम् । बहुदेशवचोभिज्ञं पराभिप्रायवेदकम् । दृढ भक्तं प्रकुर्वीत चारं शक्तमसाध्वसम् । अधितिष्ठेत् स्वयं राजा कृषिमात्मसमैस्तथा । बणिक्पथे च दुर्गादौ तेषु शक्तान्नियोजयेत् । अन्तःपुरे पितुस्तुल्यान् धीरान् वृद्धान् नियोजयेत् । षण्डान् पण्डान् तथा वृद्धान् स्त्रियो या बुद्धितत्पराः । शुद्धान्तद्वारि युञ्जी- यात् स्त्रियो बुद्धिमनीषिणीः” । चरेण चरणेन निर्वृ- त्तम् अण् । ५ कृत्रिमविषे--न० हेमच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2919-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चारं, क्ली, (चर्य्यते भक्ष्यते कोपद्वेषादिवशा- दिति । चर + कर्म्मणि घञ् ।) कृत्रिमविषम् । इति हेमचन्द्रः । ३ । ३९८ ॥
चारः, पुं, पियालवृक्षः । गतिः । बन्धः । अपसर्पः । इति मेदिनी । रे, ३३ ॥ कारागारम् । इति हेमचन्द्रः । ३ । ३९८ ॥ (चर एव इति स्वार्थे अण् ।) गूढपुरुषः । चरः । तद्बिवरणम् । यदुक्तं कालिकापुराणे ८५ अध्याये । “कृषिदुर्गञ्च बाणिज्यं खल्यानां करसाधनम् । आदानं स्यैन्यकरयोर्ब्बन्धनं गजवाजिनोः ॥ शून्यवप्रमुखानाञ्च योजनं सततं जनैः । प्रजानां सारसेतूनां वन्धनं चेति चाष्टमम् ॥ एतदष्टासु वर्गेषु चारान् सम्यक् प्रयोजयेत् । कार्य्याकार्य्यविभागाय चाष्टवर्णाधिकारिणाम् ॥ अष्टौ चारान् नियुञ्जीयादष्टवर्गेषु पार्थिवः । दशस्वन्येषु युञ्जीत क्रमतः शृणु तानि मे ॥ स्वामी सचिवराष्ट्राणि मित्रं कोषो बलं तथा । दुर्मन्तु सप्तमं ज्ञेयं राज्याङ्गं गुरुभाषितम् ॥ दुर्गयुक्तं चाष्टवर्गे चारं नात्मनि योजयेत् । तस्मादिमानि शेषाणि पञ्च चारपदानि तु ॥ शुद्धान्तेष्वेव पुत्त्रेषु स्रक्पूपादौ महानसे । शत्रूदासीनयोश्चैव बलाबलविनिश्चये ॥ आदौ दशसु चैतेषु चारान् राजा प्रयोजयेत् । नयात् प्रकाशं जानीयात् तत्तु चारैर्निरूपयेत् ॥ निरूप्य तत्प्रतीकारमवश्यं छिद्रतश्चरेत् । यथानियोगमेतेषां यो यो यत्रान्यथा चरेत् ॥ ज्ञात्वा तत्र नृपश्चारैर्दण्डयेद्वा नियोजयेत् । चारांस्तु मन्त्रिणा सार्द्धं रहस्ये संस्थितो नृपः ॥ प्रदोषसमये पृच्छेत्तदानीमेव साधयेत् । स्वपुत्त्रे चाथ शुद्धान्ते ये तु चारा महानसे ॥ नियुक्तांस्तान् मध्यरात्रौ पृच्छेत् यश्चापि मन्त्रिणि । एतान् चारान्स्वयं पश्येत् नृपतिर्मन्त्रिणा विना ॥ अन्यांश्च मन्त्रिणा सार्द्धं निरूप्य प्रदिशेत् फलम् । नैकवेशधरश्चारो नैको नोत्साहवर्ज्जितः ॥ संस्तुतो न हि सर्व्वत्र नातिदीर्घो न वामनः । सततं न दिवाचारी न रोगी नाप्यबुद्धिमान् ॥ न वित्तविभवैर्हीनो न भार्य्यापुत्त्रवर्ज्जितः । कार्य्यश्चारो नृपतिना गुह्यतत्त्वविनिर्णये ॥ अनेकवेशग्रहणक्षमं भार्य्यासुतैर्युतम् । बहुदेशवचोऽभिज्ञं पराभिप्रायवेदकम् ॥ दृढभक्तं प्रकुर्व्वीत चारं शक्तमसाध्वसम् । अधितिष्ठेत् स्वयं राजा कृषिमात्मसमैस्तथा ॥ बणिक्पथे च दुर्गादौ तेषु शक्तान्नियोजयेत् । अन्तःपुरे पितुस्तुल्यान् धीरान् वृद्धान् नियो- जयेत् ॥ षण्डान् पण्डान् तथा वृद्धान् स्त्रियो या बुद्धि- तत्पराः । शुद्धान्त्रद्वारि युञ्जीयात् स्त्रियो वृद्धा मनी- षिणीः ॥” यथा च युक्तिकल्पतरौ । “नृपो निहन्याच्चारेण परराष्ट्रं विचक्षणः ।” (कापटिकपुरुषादयः । यथा, मनुः । ७ । १८४ । [] “उपगृह्यास्पदञ्चैव चारान् सम्यग्विधाय च ॥” “चारांश्च कापटिकादीन् ।” इति कुल्लूकभट्टः ॥ प्रचारः । यथा, रामायणे । २ । ६६ । २६ । “निवृत्तचारः सहसा गतो रविः प्रवृत्तचारा रजनी ह्युपस्थिता ।” “निवृत्तचारः निवृत्तकिरणप्रचारः प्रवृत्तचारा प्रवृत्ततमःप्रचारा ।” इति तट्टीकायां रामा- नुजः ॥ बाणिज्यादिव्यवहारः । यथा, महा- भारते । ५ । ३८ । १२ । “भृतैर्बाणिज्यचारञ्च पुत्त्रैः सेवेत च द्बिजान् ॥” सञ्चारः । प्रवृत्तिः । यथा, देवीभागवते । १ । ११ । २२ । “न स्त्री दुष्यति चारेण न विप्रो वेदकर्म्मणा ।” “चारेण रजःसञ्चारेण ।” इति टीकाकृन्नील- कण्ठः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-444-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चार" आता है (7)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें