🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:31:07 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

चूडा
cūḍā
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
मोर की कलगी (2.5.34) शिखा
चोटी (शिखा) (2.6.98) शिखा · केशपाशी
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चूडा f. (beginning a Gaṇa of Gaṇar. 365 : g. भिदादि) the hair on the top of the head, single lock or tuft left on the crown of the head after tonsure, Ragh. xviii, 50 (ifc.), Parāś.
= ˚डा-करण (cf. ˚डोपनयन), Ragh. iii, 28; Smṛtit. i
the crest of a cock or peacock, L.
any crest, plume, diadem, W.
the head, L.
the top (of a column), Hcat. i, 3
the summit, Hit. i, 1, 0/1
a top-room (of a house), L.
a kind of bracelet, L.
a small well, L.
N. of a metre
of a woman g. बाह्वादि (˚डाला, Kāś.)
चूडा f. of ˚ड.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (400,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चूडा 1 The hair on the top of the head, a single lock on the crown of the head (left after the ceremony of tonsure); R. 18. 51; U. 5. 36; 5. 3; 4. 20. --2 The ceremony of tonsure. --3 The crest of a cock or peacock; Pt. 2. 73. --4 Any crest, plume or diadem. --5 The head. --6 Top, summit. --7 A room on the top of a house. --8 A well. --9 An ornament (like a bracelet worn on the wrist). --Comp. --करणं, --कर्मन् n. the ceremony of tonsure; Ms. 2. 35. --पाशः a mass of hair; चूडापाशे नवकुरबकं Me. 65. --मणिः, --रत्नं {1} a jewel worn on the top of the head, a crest jewel (fig. also). {2} best, excellent (usually at the end of comp.). --लक्षणं tonsure.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0497-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चूडा स्त्री चुल--अङ्चुल--समुच्छ्रये अङ् डस्य लः नि० दीर्थः । १ मयूरशिखायां २ शिरोमध्यस्थशिखामात्रे, जुटिका- याम अमरः । ३ वडभ्यां ४ बाहुभूषणे, मेदि० । ५ अग्रे हेमच० । ६ कूपे त्रिका० । ७ संस्कारभेदे तद्विहि तनक्षत्रादि मुहू० पी० धा० उक्तं यथा । “चूडा वर्षात्तृतीयात् प्रभवति विषमेऽष्टार्करिक्ताद्यषष्ठी पर्वोनाहे विचैत्रोदगयनसमये ज्ञेन्दुशुक्रेज्यकानाम् वारे, लग्नांशयोश्चास्वभनिधनतनौ नैधवे शुद्धियुक्ते शाक्रोपेतैर्विमैत्रैर्मृदुचरलघुभैरायषट्त्रिस्थपापैः (१) क्षीणचन्द्रकुजसौरिभास्करैर्मृत्युशस्त्रमृतिपङ्गुताज्वराः । स्युः क्रमेण बुधजीवभार्गवैः केन्द्रगैश्च शुभमिष्टतारया (२) पञ्चमासाधिके मातु र्गर्भे चौलं शिशोर्न सत् । पञ्च- वर्षाधिकस्येष्टं गर्भिण्यामपि मातरि । (३) [] तारादौष्ट्येऽब्जे त्रिकोणोच्चगे वा क्षौरं सत् स्यात्सौ म्यमित्रस्ववर्गे । सौम्ये भेऽब्जे शोभने दुष्टतारा शस्ता ज्ञेया क्षौरयात्रादिकृत्ये (४) । ऋतुमत्याः सूतिकायाः सूनोश्चौलादि नाचरेत् । ज्येष्ठापत्यस्य न ज्यैष्ठे कैश्चिन्मार्गेऽपि नेष्यते” (५) । मुहूर्त्तचिन्तामणिः “चूडा वर्षादिति । तृतीयाद्वर्षादिति ल्यब्लोपे पञ्चमी । तेन गर्भाधानकालाज्जन्मकालाद्वा तृतीये विषमे वर्षे पञ्चमे सप्तमे वा चूडाकरणं प्रभवति कृतं मच्छुभोदर्कं भवतीत्यर्यः । यदाह वसिष्ठः “तृतीये पञ्चमेऽब्दे वा स्वकुलाचारतोहितम् । चौलं शिशूनां यत्नेन स्व गृह्योक्तविधानतः । आधानतोजन्मतो वा सप्तमावदेऽपि- कारयेत्” । स्वकुलाचारत इत्यनेन येषां कुले पार्थक्येन चूडाकरणं तत्र मुहूर्त्तविचारः । येषामुपनीत्या सहेष्यत इति पक्षस्तेषामुपनयनमुहूर्त्तेन सिद्धित्वान्न पृथक् मुहू- र्त्तविचारानुन्मेषः । अतएवोक्तं याज्ञवल्क्येन “चूडा कार्या यथाकुलमिति” । मनुना प्रथमवर्षे उक्तम् । “चूडाकर्म्म द्विजातीनां सर्वेषामेव धर्मतः । प्रथमेऽब्दे तृतीये वा कर्त्तव्यं श्रुतिचोदनात्” एवं बहुकालोक्तौ यथागृह्यं व्यवस्था द्रष्टव्या । स्वगृह्ये विशेषकालानुक्तौ तु समबलत्वात्सर्वेषां विकल्पः । विशेषमाह गुरुः “तृती- येऽब्दे शिशोर्गर्भाज्जन्मतो वा विशेषतः । पञ्चमे सप्तमे वापि स्त्रियाः पुं सोऽथवा सममिति । अष्टेति अष्टाष्टमी अर्काः द्वादशी रिक्ताः प्रसिद्धाः आद्या प्रतिपत् षष्ठी प्रसिद्धा पर्वाणि अष्टमीचतुर्दशीपूर्णिमामावास्यासंक्रा- न्तयः । एतैरूने रहितेऽहनि । अत्र तत्पुरुषसमासे “राजाहःसखिभ्यष्टजिति” पा० टच् “न स्तद्धित” इति टिलोपः । अष्टम्यादितिथीस्त्यक्त्वा शेषासु तिथिषु चूडा स्यादित्यर्थः । यदाह गुरुः “द्वादशीं चाष्टमीं रिक्तां षष्ठीं पतिपदन्तथा । हित्वा शेषासु तिथिसु क्षौरकर्म शुभावहम्” कश्यपः “पञ्चपर्वतिथिं रिक्तां त्यक्त्वान्यदिवसे शुभमिति” । अतएवाह वशिष्ठः “पञ्चमी सप्तमी चैव दशम्येकादशी तथा । त्रयोदशी तृतीया च क्षुरकर्म शुभावहा” इति । चकाराद्द्वितीयाऽपि । ननुं सप्तमी त्रयोदश्योर्गलग्रहत्वात्कथं तयोर्ग्रहणम्, यदाह गुरुः “विद्यारम्भोब्रतादेशः क्षौरञ्चैव विशेषतः । गलग्रहे न कर्त्तव्यं यदीच्छेद्दीर्घजीवितमिति” चेत् उच्यते वैदिकं मुण्डनञ्चौलमित्युच्यते तद्विषयको विधिः । अवैदिक मुण्डनं सुखार्थं यत् क्षौरमुच्यते क्षरम्यकर्म क्षौरमिति [] सामान्यव्युत्पत्तेरतस्तद्विषयको निषेध इति वयं ब्रूमः । अन्ये देशाचारतो व्यवस्थामाहुस्तदयुक्त विरोधाभावात् । विचैत्रेति । चैत्ररहिते उत्तरा- यणे चूडा स्यात् । शुभाशुभप्रकरणाभिहितो जन्म- मासनिषेधोऽत्रापि ध्येयः । तदाह राजमार्त्तण्डः “उत्तरवर्त्मनि सवितरि चूडाकरणं जगुर्बुधा जवनाः । चैत्रं हित्वा पापग्रहदिवसं जन्म
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चूडा, स्त्री, (चोलयति मस्तकाद्युपरि उन्नता भवतीति । चुल क् उन्नतौ + भिदादित्वादङ्ततो दीर्घस्ततोलस्य डत्वे साधुः ।) मयूरशिखा । शिरोमध्यस्थशिखामात्रम् । तत्पर्य्यायः । शिखा २ । इत्यमरः । २ । ५ । ३२ ॥ [] केशपाशी ३ । जूटिका ४ जुटिका ५ । यथा, शब्दरत्नावल्याम् । “शिखा चूडा केशपाशी जूटिका जुटिकेत्यपि । शिरोमध्यबद्धचूडे भवेदेतत्तु पञ्चकम् ॥” वडभी । बाहुभूषणम् । इति मेदिनी । डे, १३ ॥ अग्रम् । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, हितोपदेशे । “अस्ताचलचूडालम्बिनि भगवति चन्द्रमसि ॥”) कूपः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ दशसंस्कारान्त- र्गतसंस्कारविशेषः । यथा । चूडा कार्य्या यथा- कुलमिति मलमासतत्त्वम् ॥ (यथाच, -- “अयुग्माब्दे तथा मासि चूडा भौमशनीतरे । अर्केन्दुकालशुद्धौ च जन्ममासेन्दुभादृते ॥ रिक्तादर्शाष्टमीषष्ठीप्रतिपद्वर्ज्जिते सिते ॥” इति संस्कारतत्त्वधृतज्योतिषवचनम् ॥ अस्य विशेषविवरणं चूडाकरणशब्दे द्रष्टव्यम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-457-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चूडा" आता है (7)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें