🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:10:44 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

शिखा
śikhā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
मोर की कलगी (2.5.34) चूडा
चोटी (शिखा) (2.6.98) चूडा · केशपाशी
अग्नि की लपट के नाम (1.1.68) ज्वाला · कीला · अर्चि · हेति
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शिखा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] मुंडन के समय सेर के बीचोबीच छोड़ा हुआ बालों का गुच्छा जो फिर कटाया नहीं जाता और हिंदुओं का एक चिह्न है । चोटी । चुटैया । यौ॰—शिखा सूत्र=चोटी और जनेऊ जो द्विजों के चिह्न हैं और जिनका त्याग केवल संन्यासियों के लिये विधेय है ।
२. मोर, मुर्गा आदि पक्षियों के सिर पर उठी हुई चोटी या पंखों का गुच्छा । चोटी । कलगी ।
३. आग की लपट । ज्वाला ।
४. दीपक की लौ । टेम । उ॰—(क) केशौदास तामें दुरी दीप की शिखा सो दौरि दुरावति नीलवास दुति अंग अंग की ।— केशव (शब्द॰) । (ख) दीप शिखा सम जुवति जन मन जनि होसि पतंग ।—तुलसी (शब्द॰) ।
५. प्रकाश को किरण ।
६. नुकीला छोर या सिरा । नोक ।
७. ऊपर को उठा हुआ भाग । चोटी । शिखर ।
८. पैर के पंजे का सिरा ।
९. स्तन का अग्रभाग । चूचक ।
१०. पेड़ की जड़ ।
११. शाखा । डाली ।
१२. अधि- पति नायक ।
१३. श्रेष्ठ पुरुष ।
१४. कलियारी विष । लांगली ।
१५. मूर्वा । मरोड़फली ।
१६. जटामासी । बालछड़ ।
१७. बच ।
१८. शिफा ।
१९. तुलसी ।
२०. कामज्वर ।
२१. एक वर्णवृत्त जिसके विषय पादों में २८ लघु मात्राएँ और अंत में एक गुरु होता है और सम पादों में ३० लघु मात्रएँ और अंत में एक गुरु होता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शिखा (आ), f., see below
शिखा f. (of doubtful derivation; prob. connected with √ 1. शि, ‘to sharpen’) a tuft or lock of hair on the crown of the head, a crest, topknot, plume, ŚBr. &c. &c.
a peacock's crest or comb, MBh.; Hariv. &c.
a pointed flame, any flame, ib.
a ray of light, Kum.; Kathās.
a sharp end, point, spike, peak, summit, pinnacle, projection, end or point (in general), MaitrUp.; Kāv.; VarBṛS.
the end or point or border of a garment, Śak.
the point or tip of the foot, L.
the nipple, L.
a branch which takes root, any branch, L.
a fibrous root, any root, L.
the plant Jussiaea Repens, L.
the head or chief or best of a class, L.
the fever or excitement of love, L.
a partic. part of a verse or formula (the crest of the verse compared to a king), RāmatUp.
= शिख-वृद्धि, Gaut.
N. of various metres, Col.
of a river (prob. w.r. for शिखी), VP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1070,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शिखा [शी-खक् तस्य नेत्वम् पृषो˚; Uṇ. 5. 24] 1 A lock of hair left on the crown of the head; Mu. 3. 30; Śi. 4. 50; Māl. 10. 6. --2 A crest, top-knot. --3 Tuft, plume. --4 Top, summit, peak; Ki. 6. 17. --5 Sharp end, edge, point or end in general; Ś. 1. 4; Bv. 1. 2. --6 The end of a garment; तोयाधारपथाश्च वल्कलशि खानिष्यंदरेखंकिता; Ś. 1. 14. --7 A flame; प्रभामहत्या शिखयेव दीपः Ku. 1. 28; R. 17. 34. --8 A ray of light; Ku. 2. 38. --9 A peacock's crest or comb. --10 A fibrous root. --11 A branch in general, especially one taking root. --12 The head or chief of anything. --13 The fever of love. --14 The point of the foot. --Comp. --कंदं a kind of turnip. --तरुः a lamp-stand. --दामन् n. a garland worn on the top of the head. --धर a. pointed, crested. --रः {1} a peacock. {2} a Jaina deified saint. ˚जं a peacock's feather. --धारः a peacock. --मणिः a crest-jewel. --मूलं {1} a carrot. {2} a root having a tuft of leaves. {3} a turnip. --वरः the jack-fruit tree. --वल a. pointed, crested. --(लः) a peacock. --वृक्षः a lamp-stand. --वृद्धिः f. a kind of usurious interest daily increasing.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1044-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शिखा स्त्री शी--खक् तस्य नेत्त्वम् पृषो० । १ अग्निज्वालायां २ मस्तकमध्यकेशपुञ्जे च अमरः । “मुण्डयेत् सर्व गात्राणि कक्षोपस्थशिखां बहिः” प्रा० त० । ३ शाखाथां ४ बहिचूडायां ५ काङ्गलिक्याम् ६ अग्रमात्रे ७ चूडा- मात्रे ८ प्रपदे च मेदि० । ९ प्रधाने शिक्षायां १० घृणौ हेमच० । ११ स्मरज्वरे शब्दच० । “शिखी तिलकी कर्म कुर्य्यात्” श्रुत्या शिखावत एव कर्म- ण्यधिकारः तत्रापि बद्धशिखस्य कर्मण्यधिकारः न मुक्त- शिखस्य यथोक्तं “गायत्त्र्या तु शिखां बद्ध्वा नैरृत्यां ब्रह्मरन्ध्रतः । जूटिकाञ्च ततो बद्ध्वा ततः कर्म्म समा- [] रभेत्” । “निबद्धशिस्य आसीनो द्विज आसमनं चरेत् । कृत्वोपवीतं सव्येऽसे वाङ्मनःकायसंयतः” । मुक्तशि- खस्याचमने दोषो यथा “शिरः प्रावृत्य कण्ठं वा मुक्त- कच्छशिखोऽषि वा । अकृत्वा पादयोः शौचमाचान्तो- ऽप्यशुचिर्भवेत् आ० त० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5107-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शिखा, स्त्री, (शी + “शीङो ह्रस्वश्च ।” उणा० ५ । २४ । इति खः ह्रस्वो गुणाभावश्च । स्त्रियां टाप् ।) अग्निज्वाला । तत्पर्य्यायः । ज्वालः २ कीलः ३ अर्च्चिः ४ हेतिः ५ शिखा ६ । इत्य- मरः ॥ (यथा, माघे, । १ । २० । “विदुद्युते वाडवजातवेदसः शिखाभिराश्लिष्ट इवाम्भसां निधिः ॥”) पिण्डितशिखाग्नेः शुभसूचकत्वं यथा, वायु- पुराणे । “अर्च्चिष्मान् पिण्डितशिखः सर्पिःकाञ्चनसन्निभः । स्निग्धः प्रदक्षिणश्चैव वह्निः स्यात् कार्य्य- सिद्धये ॥” * ॥ अग्नेरशुभलक्षणं यथा । ब्रह्मपुराणे । “अल्पे रूक्षे सस्फुलिङ्गे वामावर्त्ते भयानके । आर्द्रकाष्ठैश्च सम्पन्ने फुत्कारवति पावके ॥ कृष्णार्च्चिषि सुदुर्गन्धे तथा लिहति मेदिनीम् । आहुतीर्जुहुयात् यश्च तस्य नाशो भवेत् ध्रुवम् ॥” इति तिथितत्त्वम् ॥ * ॥ शिरोमध्यस्थकेशः । तत्पर्य्यायः । चूडा २ केश- पाशी ३ । इत्यमरः ॥ जुटिका ४ जूटिका ५ । इति शब्दरत्नावली ॥ केशी ६ शिखण्डिका ७ । इति हेमचन्द्रः ॥ * ॥ गायत्त्र्या शिखाबन्धन यथा, -- “गायत्त्र्या तु शिखां बद्ध्वा नैरृत्यां ब्रह्मरन्ध्रतः । जुटिकाञ्च ततो बद्ध्वा ततः कर्म्म समारभेत् ॥” * [] शूद्रस्थ शिखाबन्धे मन्त्रो यथा, -- “ब्रह्मवाणीसहस्राणि शिववाणी शतानि च । विष्णोर्नामसहस्रेण शिखाबन्धं करोम्यहम् ॥” * शिखामोचनमन्त्रो यथा, -- “गच्छन्तु सकला देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । तिष्ठत्वत्राचला लक्ष्मीः शिखामुक्तं करोम्य- हम् ॥” * ॥ शिखाबन्धनानन्तरमाचमनं यथा, -- “निबद्धशिख आसीनो द्विज आचमनं चरेत् । कृत्वोपवीतं सव्येऽंशे वाङ्मनःकायसंयतः ॥” * ॥ मुक्तशिखस्याचमने दोषो यथा, -- “शिरः प्रावृत्य कण्ठं वा मुक्तकच्छशिखोऽपि वा । अकृत्वा पादयोः शौचं आचान्तोऽप्यशुचि- र्भवेत् ॥” इति आह्निकतत्त्वम् ॥ * ॥ शाखा । वर्हिचूडा । (यथा, महाभारते । १२ । २८२ । ५३ । “रन्ध्रागतमथाश्वानां शिखोद्भेदश्च वर्हिणाम् ॥”) लाङ्गलिकी । अग्रमात्रम् । (यथा, भागवते । ३ । १३ । ४४ । “सटाशिखोद्धूतशिवाम्बुबिन्दुभिः ॥”) चूडामात्रम् । प्रपदम् । इति मेदिनी ॥ प्रधा- णम् । शिफा । घृणिः । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, कथासरित्सागरे । २१ । ८५ । “स्फुरद्रत्नशिखाजालं धात्रा मोहतमोप- हम् ॥”) स्मरज्वरः । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-071-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शिखा" आता है (16)
चूल चोटी । शिखाजुटिका शिखा । चुंदी । चुटैयासटा चूड़ा । शिखाचूला चोटी । शिखाशिखंडिका शिखा । चोटी । दे॰ 'शिखंड'चुरकी † संज्ञा स्त्री॰ चुटिया । शिखाचोटडी † संज्ञा स्त्री॰ चुटीया । शिखाचुटिया बालों की वह लट जो सिर के बीचोबीच रखी जाती है । शिखा । चुंदी । (हिंदू, …सिरगिरी कलगी । शिखाकोटीर (माधु के माथे पर) सींग के आकार की जटाशिखंड मोर की पूँछ । मयूरपुच्छ ।—शिखंडक काकपक्ष । काकुलचोटी सिर के मध्य में के थोडे़ से और कुछ बडे़ बाल जो प्रायः हिंदू नहीं मुड़ा…ताज बादशाह की टोपी । राजमुकुट । यौ॰—ताजपोशीलोइ पु ^१ संज्ञा पुं॰ लोगपडंग बेद के छह अंग—शिक्षा, कल्प, व्याकरण, निरुक्त, छद और ज्योतिष
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें