🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:26:25 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

ज्वाला
jvālā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अग्नि की लपट के नाम (1.1.68) कीला · अर्चि · हेति · शिखा
शिखा (3.3.24) किरण
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ज्वाला संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. अग्निशिखा । लपट ।
२. विष आदि की गरमी का ताप ।
३. गरमी । ताप । जलन । मुहा॰—ज्वाला फूँकना = (१) गरमी उत्पन्न करना । शरीर में दाह उत्पन्न करना । (२) प्रचंड क्रोध आना ।
४. दग्धान्न । भुना हुआ चावल ।
५. महाभारत के अनुसार तक्षक की पुत्री ज्वाला जिससे ऋक्ष ने विवाह किया था ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ज्वाला f. id., ib.
illumination, KātyŚr. iv, Paddh.
causing a flame to blaze, Nyāyam. x, 1, 22
burnt rice, L.
= ज्वलना, q.v.
ज्वाला f. of ˚ल, q.v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (428,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ज्वाला 1 A blaze, flame, illumination; R. 15. 16; Bh. 1. 95. --2 Burnt rice. --Comp. --जिह्वः, --ध्वजः fire. --मुखी a volcano. --वक्त्रः an epithet of Śiva.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0520-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ज्वाला, स्त्री, दग्धान्नम् । इति शब्दचन्द्रिका ॥ (ज्वलतीति । ज्वल + णः + टाप् ।) अग्निशिखा । इत्यमरः । १ । १ । ६० ॥ (यथा, विष्णुपुराणे । १ । १२ । २४ । “अभ्युद्यतोग्रशस्त्राणि ज्वालामालाकुलैर्म्मुखैः ॥”) दाहश्च ॥ (स्वनामख्याता ऋक्षस्य पत्नी । यथा, महाभारते । १ । ९५ । २५ । “ऋक्षः खलु तक्षकदुहितरमुपयेमे ज्वालां नाम । तस्यां पुत्त्रं मतिनारं नामोत्पादयामास ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-568-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "ज्वाला" आता है (25)
ज्वल ज्वाला । अग्निलौ आग की लपट । ज्वालालपक ज्वाला । लपट । लौ । अग्नि- शिखालपट आग के दहकने से उठा हुआ जलती वायु का स्तूप । अग्नि- शिखा । ज्वाला । आग …लवर † संज्ञा स्त्री॰ अग्नि की लपट । ज्वालाजरनी पु † संज्ञा स्त्री॰ जलन । ताप । अग्नि । ज्वालादवरी आग । अग्नि । ज्वाला । तापभभूका ज्वाला । लपटधुकंतो पु संज्ञा स्त्री॰ आग । अग्नि । ज्वाला । दाहलट सिर के बालों का समूह जो नीचे तक लटके । बालों का गिरा हुआ गुच्छा । केशप…घृणि प्रकाश की किरणझल्ल व्रात्य अर्थात संस्कारहीन क्षत्रिय और सवर्ण स्त्री से उत्पन्न वर्णसंकर…मयूख किरण । रश्मिशिखा मुंडन के समय सेर के बीचोबीच छोड़ा हुआ बालों का गुच्छा जो फिर कटाया नही…ज्वलन जलने का कार्य या भाव । जलन । दाहप्रसिति रस्सीलाय पु संज्ञा स्त्री॰अरुषी उषादहक आग दहकने की क्रिया । धधक । दाहलुक वह लेप जिसे फेरने से वस्तुओं (मिट्टी के बरतन आदि) पर चमक आ जाती है । च…लोय † ^१ संज्ञा पुं॰ लोगसोज सूजने की क्रिया, भाव या अवस्था । सूजन । शोथशोला एक छोटा पेड़ जिसकी लकड़ी बहुत हल्की होती है । विशेष—पानी पर तैरनेवाले …किसान कृषि या खेती करनेवाला । खेतिहरव्हाला † संज्ञा पुं॰
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें