🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:49:16 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

जू
jū
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जू १ अव्य॰ [सं॰ (श्री) युक्त]
१. एक आदरसूचक शब्द जो ब्रज, बुंदेलखंड, राजपूताना आदि में बडे़ लोगों के नाम के साथ लगाया जाता है । जी । जैसे, कन्हैया जू ।
२. संबोधन का शब्द । दे॰' जी ' ।
जू २ अव्य॰ [देश॰] एक निरर्थक शब्द जो बैलों या भैसों को खड़ा करने के लिये बोला जाता है ।
जू ३ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. सरस्वती ।
२. वायुमंडल । वायु ।
३. बैल या घोडे़ के मस्तक पर का टीका ।
जू ४ वि॰ [वै॰ स॰] तेज । वेगवान् [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. जू (cf. √ जिन्व्), cl. 1. Ā. cl. 9. P. जवते, जुनाति (√ जु cl. 1. P. जवति, Dhātup. xxii, 60 v.l.; a Sautra root, Pāṇ. iii, 2, 177; 3, 97 and 4, 80, Kāś.; Subj. 2. sg. जुनास्; aor. Subj. जूजुवत्; pf. 3. pl. जूजुवुर्) to press forwards, hurry on, be quick, RV. iii, 33, 1; ŚBr. x; to impel quickly, urge or drive on, incite, RV.; TS. vi; to scare, RV. i, 169, 3; to excite, promote, animate, inspire, RV. : Caus. aor. अजीजवत्, Pāṇ. vii, 4, 80, Sch.: Caus. Desid. जिजवयिषति, ib., Kāś.; cf. प्र-.
2. जू mfn. (Pāṇ. iii, 2, 177 and 178, Vārtt. 2) quick, speedy, (m.) courser, RV. i, 134, 1 and 140, 4
(ii, 14, 3? acc. pl.; see 2. जुर्)
inciting, driving, VS. ii, 17; ŚBr. x, 3, 5, 2 and 5,
जू f. speed, L.
the atmosphere, L.
a female goblin, L.
Sarasvatī, L.
a spot on the forehead (?) of horses and oxen, Uṇ., Sch.
cf. अपी-, कशो-, धी-, नभो-, मनो-, यातु-, वयो-, वसू-, विश्व-, सद्यो-, सना-, and सेना-जू.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (424,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जू {c1c} U., {c9c} P. (जवति-ते, जुनाति) 1 To press or hurry on, move on quickly. --2 To impel quickly, urge or drive on. --3 To excite, animate, inspire.
जू a. Ved. Quick, speedy.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0517-a)
जूः f. 1 Speed. --2 Atmosphere. --3 A female demon. --4 An epithet of Sarasvatī. --5 Going speedily, quick motion. --6 A mark on the forehead of horses and oxen.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0517-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जू गतौ सौत्र० सक० प० सेट् । जवति अजावीत् जुजाव । जूतः ।
जू स्त्री सौ० जू--गतौ यथायथं कर्त्तृ भावादौ क्विप् । १ आकाशे २ सरस्वत्यां ३ पिशाच्यां च ४ जवने शब्दरत्ना० ५ जबयुक्ते त्रि० विश्वः । ६ त्वरागमने ७ गमने च स्त्री मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3143,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जूः, स्त्री, (जु + “क्विब्वचिप्रच्छीति ।” उणां । २ । ५७ । क्विप् दीर्घश्च ।) आकाशः । सरस्वती । पिशाची । जवनम् । इति शब्दरत्नावली ॥ त्वरा- गमनम् । गमनम् । इति मेदिनी । जे, २ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-542-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें