🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:13:01 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

तपस्वी
tapasvī
🟠 शब्दसागर🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तपस्वी १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ तपस्विन्] [स्त्री॰ तपस्विनी]
१. वह जो तप करता हो । तपस्या करनेवाला ।
२. दीन ।
३. दया करने योग्य ।
४. घीकुआर ।
५. तपसी मछली ।
६. तपसोमूर्ति का एक नाम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तपस्वी, [न्] त्रि, (तपोऽस्यास्तीति । तपस् + “तपःसहस्राभ्यां विनीनी ।” ५ । २ । १०२ । इति विनिः ।) तपोयुक्तः । तत्पर्य्यायः । तापसः २ पारिकाङ्क्षी ३ । इत्यमरः । २ । ७ । ४२ ॥ पारकाङ्क्षी ४ पारिकाङ्क्षकः ५ । इति शब्द- रत्नावली ॥ तपोधनः ६ । (यथा, मनुः । ४ । १६२ । “न हिंस्याद्ब्राह्मणान् गाश्च सर्व्वांश्चैव तपस्विनः ॥”) आनुकम्प्यः । इति मेदिनी । ने, १८५ ॥
तपस्वी, [न्] पुं, (तपस् + अस्त्यर्थे विनिः ।) नारदः । इति शब्दरत्नावली ॥ मत्स्यविशेषः । तपास्या माछ इति भाषा । तत्पर्य्यायः । तपः- करः २ चेष्टकः ३ चेष्टः ४ । इति शब्द- चन्द्रिका ॥ (चाक्षुषस्य मनोः पुत्त्रविशेषः । यथा, हरिवंशे । २ । १८ । “ऊरुः पुरुः शतद्युम्नस्तपस्वी सत्यवान् कविः ॥”) घृतकरञ्जवृक्षः । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-588-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तपस्वी" आता है (30)
तापस तप करनेवाला । तपस्वीतपःकर तपस्वीतपोधन वह जो तपस्या के अतिरिक्त और कुछ भी न करता हो । तपस्वीतपस्वत् तपस्वीतपोनिधि तपोनिष्ठ । तपस्वीवृक्षावास वनवासी । तपस्वीतपोधर्म तपस्वीतपोनिष्ठ तपस्वीवनप्रस्थ तपस्वीपारिकांक्षी ब्रह्मज्ञान का अभिलाषी । तपस्वीतपी तप करनेवाला । तपस्वी । तापस । ऋषितपसी तपस्या करनेवाला । तपस्वीतपारी तपस्वीतपसाली वह जिसने बहुत तपस्या की हो । तपस्वीतपावंत तपस्वी । तपसी । वह जो तपस्या करता होवनाश्रमी वानप्रस्थी । तपस्वीविष्णुजन संत । महात्मा । तपस्वीकुटप अन्न की एक नाप । कुडवमुनि वह जो मनन करे । ईश्वर, धर्म और सत्यासत्य आदि का सूक्ष्म वितचार करनेवाल…रोहि वृक्ष । पेड़साधक साधना करनेवाला । साधनेवाला । सिद्ध करनेवालाखिदिर चंद्रमा । हिमांशूअनुकंप्य दया के योग्य । सहानुभुति का पात्रभट्टारक पूज्य । माननीयमौनी चुप रहनेवाला । न बोलनेवाला । मौन धारण करनेवालावनौकस् वह जिसका घर घन में हो । वनदासीतपोमूर्ति परमेश्वरशिलंब जुलाहा । तंतुवायसृपमन् सर्पविश्ववेदा सर्वज्ञ । सब कुछ जाननेवाला
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें