🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:36:20 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दासी
dāsī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
नीली कटसरैया (2.4.74) झिण्टी · बाणा · आर्तगल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दासी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. सेवा करनेवाली स्त्री । टहलनी । लौंडी ।
२. धीवर या शूद्र की स्त्री । यौ॰—दासीपुत्र ।
३. काकजंघा ।
४. नीलाम्लान । काला कारौठा नाम का पौधा ।
५. कटसैरया ।
६. वेदी ।
७. वेश्या (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दासी (ई), f. a female servant or slave, AV.; ŚBr.; Mn.; MBh. &c.
harlot, L., Sch.
N. of a plant (= निला or पीता झिन्ती, काक-जङ्घा, नीलाम्लाण &c.), L.
an altar, L.
N. of a river, L.
2. दासी (also ˚सीक ifc.) f. of 1. दास (q.v.).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (477,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दासी 1 A female servant or slave. --2 The wife of a fisherman. --3 The wife of a Śūdra. --4 An altar. --5 A harlot. --Comp. --पुत्रः, --सुतः the son of a female slave. --श्रोत्रियः a Brāhmaṇa (knowing the Vedas) attached to a female slave. --सभं a collection of female slaves. (The gen. sing. दास्याः enters into some compounds, but loses its literal sense; e. g. दास्याःपुत्रः, --सुतः ‘a whore-son’, used as a term of abuse; दास्याःपुत्रैः शकुनिलुब्धकैः Ś. 2; but दास्याः सदृशी ‘like [] a female slave’).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0564-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दासी स्त्री दास + गौरा० ङीष् दासस्य पत्नीव, तज्जातिस्त्री वा ङीष । १ परिचारिकायां कर्मकर्य्यां दासशब्दे दृश्यम् । “जातोऽपि दास्यां शूदूएण कामतोऽंशहरो भवेत् । मृते [] पितरि कुर्य्यस्तं भ्रातरस्त्वर्द्धभागिकम्” याज्ञ्य २ शूद्रकैवर्त्त- योर्भोर्य्यायां ३ तज्जातिस्त्रियाम् । ४ काकजङ्घायां ५ नीलाम्लाने ६ नीलझिण्ठ्याञ्च राजनि० । ७ पीतझिण्ठ्यां रत्नमा० । ८ वेद्यां विश्वः । दास्याः पाद इव पादोऽस्य ह- स्त्यादित्वान्नान्त्यलोपः । दासीपाद दासतुल्यपादयुक्तेत्रि० । स्त्रियां कुम्भपद्या० ङीष् पादस्य पद्भावश्च । दासीपदीत्येव “पतितस्योदकं कार्यं सपिण्डैर्बान्धवा बहिः । निन्दि- तेऽहनि सायाह्ने ज्ञात्यृत्विग्गुरुसन्निधौ । दासी घटमपा पूर्णं पर्यस्येत् प्रेतवत् पदा” मनुः । अत्र शब्द- कल्पद्रुमे दासीघटेत्वेकपदकल्पनं प्रामादिकं तत्र दास्याः कर्त्तृत्वेन घटस्य च कार्यत्वेन भिन्नपदार्थत्वेन पदद्वयम्
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3564-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दासी, स्त्री, (दासति ददात्यत्मानमिति । दास + अच् । गौरादित्वात् ङीष् ।) भुजिष्या । इति मेदिनी । से, ४ ॥ तत्पर्य्यायः । कर्म्मकरी २ । इति मुग्धबोधम् ॥ दासपर्य्यायशब्दाः स्त्रीलिङ्गे अस्याः पर्य्यायशब्दा भवन्ति ॥ (यथा, देवी- भागवते । १ । २० । ७२ । “न गता च बधूस्तत्र प्रेष्या संप्रेषिता तया । तस्याञ्च विदुरो जातो दास्यां धर्म्मांशतः शुभः ॥”) काकजङ्घा । नीलाम्लानः । नीलझिण्टी । इति राजनिर्घण्टः ॥ पीतझिण्टी । इति रत्नमाला ॥ वेदी । इति विश्वः ॥ (दास + ङीप् ।) शूद्र- पत्नी कैवर्त्तपत्नी च ॥ (नदीभेदः । यथा, महा- भारते । ६ । ९ । ३१ । “सुरसां तमसांदासीं सामान्यां वरणामसीम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-707-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दासी" आता है (34)
जनी दासी । सेविका । अनुचरीहंडा परिचारिका । चेटिका । दासीचेटी दासी । लौंडीचेटिका सेवा करनेवाली स्त्री । दासीदासिका दासीसेविका सेवा करनेवाली । दासी । परिचारिका । नौकरानीअनुनायिका मुख्य नायिका की सहचरी । जैसे,— सखी, दासी, परिचारिका आदिकुटहारिका दासी । सेविका । नौकरानीवोटा दासी । मजदुरनी । दाई । पोटाचारिका दासीभृत्या दासीभुजिष्या दासी । सेविकाषपरिचारिका दासी । सेविका । मजदूरनीअनुचारिका सेविका । दासीकुटकारिका दासी । परिचारिकासैरंध्रिका परिचारिका । दासीसेवाविलासिनी सेवा करनेवाली । सेवकिनी । दासी । टहलुईकनीज दासी । सेविका । लौंडी । बाँदीटहलनी टहल करनेवाली । सेवा करनेवाली । दासी । मजदूरनी । लौंड़ी । चाकरानीटहलुई दासी । किंकरी । लौंड़ी । चाकराणी । मजदूरनी । नौकरानीचकरानी दासी । सेवकिनी । टहलुईपरिचरी दासी । सेविका । लौंडीबंदेरो दासी । चेरीचाकरानी नौकरानी । दासी । लौंड़ीनौकरानी दासी । घर का काम धंधा करनेवाली स्त्रीप्रतिसरा सेविका । दासीप्रेष्या दासी । सेविकापरप्रेष्या दासी । नौकरानी । सेविकादूती प्रेमी का संदेसा प्रेमिका तक या प्रेमिका का संदेसा प्रेमी तक पहुँचानेव…पैर वह अंग या अवयव जिसपर खड़े होने पर शरीर का सारा भार रहता है और जिससे प्…मामा माता का भाई । माँ का भाईसहेली साथ में रहनेवाली स्त्री । संगिनी । सखीसेवकी पु संज्ञा स्त्री॰मुगलानी मुगल जाति की स्त्री
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें