🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:09:15 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दिव्य
divya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कोश (पुं॰/नपुं॰) (3.3.229) कली · म्यान · ख़ज़ाना
कोष (पुं॰/नपुं॰) (3.3.234) कली · म्यान · ख़ज़ाना
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दिव्य १ वि॰ [सं॰]
१. स्वर्ग से संबंध रखनेवाला । स्वर्गीय ।
२. आकाश से संबंध रखनेवाला । अलौकिक ।
३. प्रकाशमान । चमकीला ।
४. बहुत बढ़िया या अच्छा । जो देखने में बहुत ही सुंदर या भला मालूम हो । खूब साफ या सुंदर । जैसे,—(क) उन्होंने एक बहुत दिव्य भवन बनवाया था । (ख) आज हमने बहुत दिव्य भोजन किया है ।
४. लोक से परे । लोकातीत (को॰) ।
दिव्य २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. यव । जौ ।
२. गुग्गुल ।
३. आँवला ।
४. शतावार ।
५. ब्राह्मी ।
६. सफेद दूब ।
७. हड़ ।
८. लौंग ।
९. सूअर ।
१०. तत्ववेत्ता ।
११. हरिचंदन ।
१२. अष्टवर्ग के अंतर्गत महामेदा नाम की औषधि ।
१३. कपूरकचरी ।
१४. चमेली ।
१५. जीरा ।
१६. धूप में बरसते हुए पानी से स्नान ।
१७. तीन प्रकार के केतुओं में से एक । वे केतु जिनकी स्थिति भूवायू से ऊपर है ।
१८. तांत्रिकों के आचार के तीन भावों में से एक जिससे पंच मकार, श्मशान और चिता का साधन विधेय है ।
१९. आकाश में होनेवाला एक प्रकार का उत्पात ।
२०. तीन प्रकार के नायकों में से एक । वह नायक जो स्वर्गीय या अलौकिक हो । जैसे, इंद्र, राम, कृष्ण आदि । विशेष—साहित्य ग्रंथों में तीन प्रकार के नायक माने गए हैं दिव्य, अदिव्य और दिव्यादिव्य । दिव्य नायक स्वर्गीय या अलौकिक होते हैं, जैसे, देवता आदि और अदिव्य नायक सांसरिक या लौकिक, जैसे, मनुष्य । दिव्यादिव्य नायक वे होते हैं जो होते तो मनुष्य हैं पर जिनमें गुण देवताओं के होते हैं । जैसे, नल, पुरुरवा, अर्जुन आदि । इसी प्रकार तीन प्रकार की नायिकाएँ भी होती है ।
२१. व्यवहार या न्यायालय में प्राचीन काल की एक प्रकार की परीक्षा जिसमें किसी मनुष्य का अपराधी या निरपराध होना सिद्ध होता था । क्रि॰ प्र॰—देना । उ॰—साँप सभा साबर लकार भए देउँ दिव्य दुसहु साँसति कीजै आगे ही या तन की ।—तुलसी (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. दिव्य Nom. P. ˚यति, to long for heaven, Pāṇ. viii, 2, 77, Sch.
2. दिव्य (दिव्य, Pāṇ. iv, 2, 101), mfn. divine, heavenly, celestial (opp. to पार्थिव, आन्तरीक्ष or मानुष), RV.; AV.; ŚBr.; Kauś.; MBh. &c.
supernatural, wonderful, magical (अङ्गार, RV. x, 34, 9; औषध, Bhartṛ. ii, 18; वासस्, Nal. xiv, 24; cf. -चक्षुस्, -ज्ञान &c. below)
charming, beautiful, agreeable, R.; Kathās. &c.
दिव्य m. a kind of animal (= धन्वन), VarBṛS. lxxxviii, 9
barley, L.
bdellium, L.
N. of a prince, Pur.
of the author of RV. x, 107 &c.
दिव्य n. the divine world or anything d˚
pl. the celestial regions, the sky, heaven, RV.
an ordeal (10 kinds, viz. तुला, अग्नि, जल, विष, कोश, तण्डुल, तप्त-माष, फाल, धर्माधर्म, तुलसी cf. ss.vv.), Yājñ. ii, 22, 95; Pañc. i, 450/451, 451, 452 &c.
oath, solemn promise, Hit. iv, 129/130 cloves, L.
a sort of sandal, L.
N. of a grammar,
दिव्य [cf. Gk. δῖος for διϝιος; Lat. dīus for divius in sub dīo.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (479,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दिव्य a. [दिवि भवः यत्] 1 Divine, heavenly, celestial. --2 Supernatural, wonderful; परदोषेक्षणदिव्यचक्षुषः Śi. 16. 29; Bg. 11. 8. --3 Brilliant, splendid. --4 Charming, beautiful. --व्यः 1 A superhuman or celestial being; दिव्यानामपि कृतविस्मयां पुरस्तात् Śi. 8. 64. --2 Barley. --3 An epithet of Yama. --4 A fragrant resin, bdellium. --5 A philosopher. --व्यं 1 Celestial nature, divinity. --2 The sky. --3 An ordeal (of which 10 kinds are enumerated); cf. Y. 2. 22, 95. --4 An oath, a solemn declaration. --5 Cloves. --6 A kind of sandal. --7 A kind of water. --Comp. --अंशुः the sun. --अंगना, --नारी, --स्त्री a heavenly nymph, celestial damsel, an apsaras. --अदिव्य a. partly human and partly divine (as a hero, such as Arjuna). --उदकं rainwater. --उपपादुकः a god. --ओषधिः f. a herb of great supernatural efficacy, i. e. curing snake-poison; [] Mu. 1. 21. --कारिन् a. {1} taking an oath. {2} undergoing an ordeal. --गंधः sulphur. --(धा) large cardamoms. --(धं) cloves. --गायनः a Gandharva. --चक्षुस् a. {1} having divine vision, heavenly-eyed; R. 3. 45. {2} blind. (--m.) a monkey. (--n.) a divine or prophetic eye, supernatural vision, the power of seeing what is invisible by the human eye. --ज्ञानं supernatural knowledge. --दृश् m. an astrologer. --दोहदं a present offered to a deity for the accomplishment of one's desired object. --पुष्पः the Karavīra tree. --प्रश्नः inquiry into celestial phenomena or future course of events, augury. --मानं measuring the time according to the days and years of the gods. --मानुषः a demi-god. --रत्नं a fabulous gem said to grant all desires of its possessor, the philosopher's stone; cf. चिंतामणि. --रथः a celestial car moving through the air. --रसः {1} quicksilver. {2} heavenly water or love; V. 2. --वस्त्र a. divinely dressed. --(स्त्रः) {1} sunshine. {2} a kind of sun-flower. --वाक्यं a celestial word or voice. --श्रोत्रं an ear which hears everything. --सरित् f. the celestial Ganges. --सानुः N. of one of the Viśvedevas. --सारः the Śāla tree.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0566-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दिव्यं, क्ली, (दिवे वने भवम् । दिव + यत् ।) लवङ्गम् । इति मेदिनी । ये, ३१ ॥ हरिचन्द- नम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ शपथः । तद्भेदा यथा, दिव्यतत्त्वे बृहस्पतिः । “धटोऽग्निरुदकञ्चैव विषं कोषश्च पञ्चमम् । षष्ठञ्च तण्डुलाः प्रोक्ताः सप्तमं सप्तमाषकम् ॥ अष्टमं फलमित्युक्तं नवमं धर्म्मजं स्मृतम् । दिव्यान्येतानि सर्व्वाणि निर्द्दिष्टानि स्वयम्भुवा ॥” एषां विवरणं तत्तच्छब्दे केषाञ्चित् परीक्षाशब्दे च द्रष्टव्यम् ॥ * ॥ गङ्गाजलस्पर्शपूर्व्वकशपथस्त्रत्र मिथ्याकथने दोषश्च यथा, -- “ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा ज्ञानेशो ज्ञानिनांवरः । गङ्गातोयं करे कृत्वा स्वीकारञ्च चकार सः ॥ गङ्गातोयमुपस्पृश्य मिथ्या यदि वदेज्जनः । स याति कालसूत्रञ्च यावद्बै ब्रह्मणो वयः ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डम् ॥ * ॥ गङ्गाजलादिस्पर्शपूर्व्वकशपथे दोषो यथा । “तथा गङ्गोदकं ताम्रं गोमयं गोरजस्तथा । सत्यं वा यदि वासत्यं यदि दिव्यं करोति यः ॥ कर्त्ता च रौरवं याति तथा कारयिता प्रिये ! । उभयोः पुनरावृत्तिर्नरयोनिषु नास्ति वै ॥ तस्यास्ति पुनरावृत्तिर्व्याघ्रशूकरयोनिषु । दिव्यं कर्त्तुः कारयितुर्जपपूजा वृथा यथा ॥ गायत्त्रीरहितस्यापि नरकञ्चोत्तरोत्तरम् ॥” इति गायत्त्रीतन्त्रे पञ्चमपटलः ॥
दिव्यः, त्रि, (दिवि भवः । यत् ।) मनोज्ञः । दिवि भवः । इति मेदिनी । ये, ३१ ॥ (यथा, विष्णु- पुराणे । १ । ९ । १०४ । “दिव्यमालाम्बरधरा स्नाता भूषणभूषिता । पश्यतां सर्व्वदेवानां ययौ वक्षःस्यलं हरेः ॥”)
दिव्यः, पुं, (दिवे वने भवः । दिव + यत् ।) यवः । गुगगुलुः । इति राजनिर्घण्टः ॥ भावविशेषः । यथा, -- “शृणु भावत्रयं देवि ! दिव्यवीरपशुक्रमात् । दिव्यस्तु देववत् प्रायो वीरश्चोद्धतमानसः ॥ सत्यत्रेतार्द्धपर्य्यन्तं दिव्यभावविनिर्णयः । त्रेताद्वापरपर्य्यन्तं वीरभाव इतीरितम् ॥ मद्यं मत्स्यं तथा मांसं मुद्रां मैथुनमेव च । श्मशानसाधनं भद्रे ! चितासाधनमेव च ॥ एतत्ते कथितं सर्व्वं दिव्यवीरमतं प्रिये ! । दिव्यवीरमतं नास्ति कलिकाले सुलोचने ! ॥” इति कालीविलासतन्त्रम् ॥ नायकभेदः । यथा, -- “यत्तु तासां दिव्या अदिव्या दिव्यादिव्याभेदेन गणनया द्बिपञ्चाशदधिकशतयुतसहस्रं भेदा भवन्ति । दिव्या इन्द्राण्यादयः । अदिव्या मालत्यादयः । दिव्यादिव्या द्रौपद्यादय इति वदन्ति तन्न तत्र अवस्थाभेदेनैव नायिकानां [] भेदात् जातिभेदेन भेदस्वीकारे अनन्तनायिका- नामिव नायकानामप्यानन्त्यं स्यात् । तथा हि इन्द्रादयो दिव्याः । अदिव्या माधवादयः । दिव्यादिव्या अर्ज्जुनादयः ।” इति रसमञ्जरी ॥ (सात्वतस्य पुत्त्राणामन्यतमः । यथा, भागवते । ९ । २४ । ६ । “भजमानो भजिर्दिव्यो वृष्टिर्देवावृधोऽन्धकः । सात्वतस्य सुताः सप्त महाभोजश्च मारिष ! ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-712-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दिव्य" आता है (12)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें