🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:25:15 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दूर
dūra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दूर क्रि॰ वि॰ [सं॰, मि॰ फा़॰ दूर] देश, काल या संबंध आदि के विचार से बहुत अंतर पर । बहुत फासले पर । पास या निकट का उलटा । जैसे,—(क) वे टहलते टहलते बहुत दूर चले गए । (ख) आप दूर से ही रास्ता बतलाना खूब जानते हैं । (ग) अभी लड़के की शादी बहुत दूर है । (घ) हमारा इनका बहुत दूर तक का रिश्ता है । (ङ) दिल्लगी करते करते वे बहुत दूर तक पहुँच गए, बाप दादे तक की गालियाँ देने लगे । मुहा॰—दूर करना = (१) अलग करना । जुदा करना । अपने पास से हटाना । (२) न रहने देना । मिटाना । जैसे,—(क) कपडे़ का धब्बा दूर कर दो । (ख) दो चार दफे आने जाने से तुम्हारा डर दूर हो जायगा । दूर की कौडी़ लाना = दूर की सूझ । कल्पना की उडा़न । उ॰—क्योंकि वह भी बहुत दूर की कौडी़ लाया है ।—प्रेमघन॰, भा॰ २, पृ॰ २२७ । दूर की सुझाना = अनुपस्थित या भविष्य की झलक दिखाना । उ॰—सूझकर सूझता नहीं जिनको वे उन्हें दूर से सुझाते । हैं ।—चोखे॰, पृ॰ ३८ । दूर की सुझना = असंबद्ध बात कहना । उ॰—बरफ नहीं एक वह लाओ संखिया इनके लिये बरफ लाओ ! क्या दूर की सूझी है ।—फिसाना॰, भा॰ ३, पृ॰ ३१ । दूर क्यों जायँ या जाइए = अपरिचित या दूर का दृष्टांत न लेकर परिचित और निकटवाले का ही विचार करें । जैसे,—दूर क्यों जायँ अपने अपने पडो़सी की ही बात लीजिए । दूर दूर करना = पास न आने देना । अत्यंत घृणा और तिरस्कार करना । दूर भागना या रहना = बहुत घृणा या तिरस्कार के कारण बिलकुल अलग रहना । बहुत बचना । पास न जाना । जैसे,—हम तो ऐसे लोगों से सदा दूर भागते (या रहते) हैं । दूर रहना = कोई संबंध न रखना । बहुत बचना । जैसे,—ऐसी बातों से जरा दूर रहा करो । दूर होना = (१) हट जाना । अलग हो जाना । छट जाना । (२) मिट जाना । नष्ट हो जाना । न रहना । दूर पहुँचना = (१) साधन या सामर्थ्य के बाहर । शक्ति आदि के बाहर । (२) दूर की बात सोचना । बहुत बारीक बात सोचना । दूर की बात = (१) बारीक बात । (२) कठिन या दुःसाध्य बात । (३) बहुत आगे चलकर आनेवाली बात । अनुपस्थित बात । दूर की कहना = बहुत समझदारी की बात कहना । दुरदर्शिता की बात कहना ।
दूर २ वि॰ जो दूर हो । जो फासले पर हो । जैसे, दूर देश ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दूर mf(आ)n. (prob. fr. √ 1. दु, but See Uṇ. ii, 21; compar. दवीयस्, superl. दविष्ठ, qq.vv.) distant, far, remote, long (way)
दूर n. distance, remoteness (in space and time), a long way, ŚBr.; MBh.; Kāv. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (489,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दूर a. (Compar. दवीयस्, superl. दविष्ठ) Distant, remote, far off, a long way off, long; किं दूरं व्यवसायिनां Chāṇ. 73; न योजनशतं दूरं वाह्यमानस्य तृष्णया H. 1. 146, 49. --रं [] Distance, remoteness. [N. B. Some of the oblique cases of दूर are used adverbially as follows:-- (a) दूरं 1 to a distance, far away, far or distant from (with abl. or gen.); ग्रामात् or ग्रामस्य दूरं Sk. --2 high above. --3 deeply, far below. --4 highly, in a high degree, very much; नेत्रे दूरमनंजने S. D. --5 entirely, completely; निमग्नां दूरमंभसि Ks. 10. 29; दूरमुद्धूतपापाः Me. 55. (b) दूरेण 1 far, from a distant place, from afar; खलः कापट्यदोषेण दूरेणैव विसृज्यते Bv. 1. 78. --2 by far, in a high degree; दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद्धनंजय Bg. 2. 49; R. 10. 30. v. l. (c) दूरात् 1 from a distance, from afar; प्रक्षालनाद्धि पंकस्य दूरादस्पर्शनं वरं; दूरादागतः ‘come from afar’ (regarded as comp.); नदीयमभितो… दूरात्परित्यज्यतां Bh. 1. 81; R. 1. 61. --2 in a remote degree. --3 from a remote period. (d) दूरे far, far away, in a distant place; न मे दूरे किंचित्क्षणमपि न पार्श्वे रथजवात् Ś. 1. 9; भोः श्रोष्ठिन् शिरसि भयमतिदूरे तत्प्रतीकारः Mu. 1; Bh. 3. 88]. दूरीकृ means 1 to remove to a distance, remove, take away; आश्रमे दूरीकृतश्रमे Dk. 5; Bv. 1. 122. --2 to deprive (one) of, separate; Mk. 9. 4. --3 to prevent, ward off. --4 to surpass, excel, distance; Ś. 1. 17; so दूरीभू to be away or removed, be separated from, be at a distance; दूरीभूते मयि सहचरे चक्रवाकीमिवैकां Me. 83 --Comp. --अंतरित a. separated by a long distance. --आपातः shooting from afar. --आप्लाव a. jumping or leaping far. --आरूढ {1} mounted high. {2} far-advanced, intense, vehement; दूरारूढः खलु प्रणयोऽसहनः V. 4. --ईरितेक्षण a. squint-eyed. --गत a. {1} far removed, distant. {2} gone far, far advanced, grown intense; दूरगतमन्मथाऽक्षमेयं कालहरणस्य Ś. 3. --ग्रहणं the supernatural faculty of seeing objects though situated at a distance. --दर्शन, --दृश् a. far-seeing. --(नः), --m. {1} a vulture. {2} a learned man, a Paṇḍita. -- --(नं) prudence, foresight. --दर्शिन् a. far-seeing, foresighted, prudent. (--m.) {1} a vulture. {2} a learned man. {3} a seer, prophet, sage. --दृष्टिः {1} longsightedness. {2} prudence, foresight. --पातः {1} a long fall. {2} a long flight. [] {3} falling from a great height. --पात्र a. having a wide channel, or bed (as a river.) --पार a. {1} very broad (as a river). {2} difficult to be crossed. --(रः) a broad river. --(रा) an epithet of the Ganges. --बंधु a. banished from wife and kinsmen; Me. 6. --भाज् a. distant, remote. --भिन्न a. wounded deeply. --वर्तिन् a. being in the distance, far removed. remote, distant. --वस्त्रक a. naked. --वासिन् a. outlandish. --विलंबिन् a. hanging far down. --वेधिन् a. piercing from afar. --संस्थ a. being at a distance, remote, far away; कंठाश्लेषप्रणयिनि जने किं पुनर्दूरसंस्थे Me. 3. --स्थ, --स्थित a. remote, far off.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0575-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दूर त्रि० दुर् + इण--“दुरीणो लोपश्च” उणा० रक् धातो रिकारलोपे रेफे परे पूर्वाणो दीर्घः । १ विप्रकृष्टे मह- तान्तरेण स्थिते दैशिकपरत्वयुक्ते अमरः । “दूरान्तिका- दिधीहेतुरेका नित्या दिगुच्यते” भाषा० “दूरत्वमन्तिकत्वञ्च दैशिकं परत्वमपरत्वं बोध्यम् तद्बुद्धेरसाधारणं वीजं दिगेव” सि० मुक्ता० अतिदूरत्वञ्च प्रत्यक्षं नोत्पादुयति यथाह [] “अतिदूरात् सामीप्यादिन्द्रियघातान्मनोऽनवस्था- नात् । सौक्ष्म्याद्व्यवधानादभिभवात् समानाभिहा- राच्च” सा० का० “अनुपलब्धिरिति वक्ष्यमाणं सिंहावलो- कितन्यायेनानुषञ्जनीयम् यथा उत्पतन् वियति पतत्त्री अतिदूरतया सन्नपि प्रत्यक्षेण नोपलभ्यते” त० कौ० । “त्वं दूरमपि गच्छन्ती हृदयं न जहासि मे” शकु० “न खलु दूरगतोऽप्यतिवर्तते महमसाविति बन्धुजनोदितैः” माघः । भावप्राधान्यात् २ दूरत्वे च “दूरान्तिकार्थेभ्यो द्वितीया च” पा० असत्त्ववचने प्रातिपदिकार्थे एभ्योद्वितीया चात् पञ्चमीतृतीये स्तः” सि० कौ० “ग्रामस्य दूरं दूरात् दूरेण वा । असत्त्ववचने इत्यनुवृत्तेर्नेह दूरः पन्थाः” सि० कौ० “रामाद्रुद्रस्य यो दूरम्” मुग्धबो० “नेत्रे दूर- मनञ्जने पुलकिता तन्वी तवेयं तनुः” सा० द० “सा तस्य कर्मनिर्वृत्तैः दूरं पश्चात् कृता फलैः” रघुः “दूरादपि क्रतुषु यज्वभिरिज्यते यः” माघः “दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगात् धनञ्जय!” गीता “स्तुतिभ्योऽच्युत! रिच्यन्ते दूरेण चरितानि ते” रघुः एतच्छब्दयोगे पञ्चमी षष्ठी च । “दूरं ग्रामस्य ग्रामाद्वा” सि० कौ० अतिशायने इष्ठन् दवादेशे दविष्ठ ईयसुन् दवीयस् अतिशथेन दूरस्थिते त्रि० ईयसुनि स्त्रियां ङीप् । “तेजस्विमध्ये तेजस्वी दवीयानपि गण्यते” माघः । दूरं करोति दूर् + णिच् वादेशः दव- यति । “दवयदतिरयेण प्राप्तमुर्वीविभागम्” भट्टिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3657-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दूरं, त्रि, (दुर्दुःखेनेयते प्राप्यते इति । दुर् + इन् + “दुरीणी लोपश्च ।” उणां २ । २० । रक् धातोर्लोपश्च ।) अनिकटम् । असन्निकृष्टम् । तत्पर्य्यायः । विप्रकृष्टम् २ । इत्यमरः । ३ । १ । ६८ ॥ अनासन्नम् ३ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, हितोपदेशे । १ । ४३ । “शरीरस्य गुणानाञ्च दूरमत्यन्तमन्तरम् । शरीरं क्षणविंध्वसि कल्पान्तस्थायिनो गुणाः ॥”) आके १ पराके २ पराचैः ३ आरे ४ परा- वतः ५ । इति पञ्च दूरनामानि । इति वेद- निघण्ठौ ३ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-736-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दूर" आता है (14)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें