🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:33:28 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दो
do
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दोः संज्ञा पुं॰ [सं॰ दोस्] भुजा । बाहु [को॰] ।
दो वि॰ [सं॰ द्वि] एक और एक । तीन से एक कम । मुहा॰—दो एक = कुछ । थोडे़ । जैसे,—उनसे दो एक बातें करके चले आवेंगे । दो गाल हँसने बोलने का मौका मिलना = दो चार बातें कर लेने का सुअवसर प्राप्त करना । उ॰— अब्बासी—(अपने दिल में) खुदा करें आएँ । दो गाल हँसने बोलने का मौका मिले ।—फिसाना॰, भा॰ ३, पृ॰ १४० । (आँखें) दो चार होना = सामना होना । उ॰—दो चार अ ब तुझसे क्यों कर होए हमचश्मी के दावे से ।—कविता कौ॰, भा॰ ४, पृ॰ ४३ । दो दिन का = बहुत ही थोडे़ समय का । दो दो दाने की फिरना = बहुत ही दरिद्र दशा में दूसरों से माँगते हुए फिरना । दो दो बातें करना = संक्षिप्त प्रश्नोत्तर करना । कुछ बातें पूछना और कहना । दो नार्वो पर पैर (पाँव) रखना = दो पक्षों का अवलंबन करना । दो प्दर्थों का आश्रय लेना । उ॰—दुइ तरंग दुइ नाव पावँ धरि ते कहि कवन न मूठे ।—सूर (शब्द॰) । किसके दो सिर हैं ? = किसे फालतू सिर है ? किसमें असंभव सामर्थ्य है । कौन इतना समर्थ है कि मरने से नहीं डरता । उ॰—अनहित तोर प्रया केइ कीन्हा । केहि दुइ सिर, केहि जम जह लीना ?—तुलसी (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दो cl. 2. 4. P. दाति, RV. &c.; द्यति, AV. &c. (pf. 3. pl. Ā. -ददिरे, ŚBr. iii, 4, 2, 5; aor. अदासीत् and अदात्, Pāṇ. ii, 4, 78; Prec. देयात्, vi, 4, 67; दायात्, Kāṭh.; -दिषीय, RV.; cf. अव-√ दो) to cut, divide, reap, mow, RV.; AV.; ŚBr. &c.: Pass. दीयते, prob. to be cast down or dejected, Bhojapr.; Rājat. : Desid. दित्सति, Pāṇ. vii, 4, 54 : Intens. देदीयते, vi, 4, 66 (cf. √ दय् and 3. दा).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (498,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दो {c4c} P. (द्यति, दित; caus. दापयति; desid. दित्सति) 1 To cut, divide. --2 To mow, reap. --WITH अव to cut or lop off; यदन्यस्मिन्यज्ञे स्रुच्यवद्यति Śat. Br.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0582-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दो छेदे दिवा० पर० सक० अनिट् । द्यति अदात् दितः दितिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3761,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दो, य छेदे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (दिवां-परं- सकं-सेट् ।) य, शिरोऽवद्यति विद्बिषां यः । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-751-c)
दोः, [स्] पुं, (दाम्यत्यनेनेति । दमु उपशमे + “दमेर्डोसिः ।” उणां २ । ६९ । इति डोसिः ।) बाहुः । इत्यमरः । २ । ६ । ८० ॥ (यथा, अनर्घराघवे । २ । ४४ । “दातव्येयमवश्यमेव दुहिता कस्मैचिदेनामसौ दोर्लीलामसृणीकृतत्रिभुवनो लङ्कापति- र्याचते ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-751-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दोः" आता है (11)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें