🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:15:15 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नारा
nārā
🟠 शब्दसागर🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नारा १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] जल (मनु॰) ।
नारा २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ नाल, हिं॰ नार]
१. सूत की डोरी जिससे स्त्रियाँ घाघरा कसती हैं अथवा कहीं कहीं धोती की चुनन बाँधती हैं । इजारबंद । नीबी । दे॰ नाड़ा । उ॰—नाराबंधन सुथन जथन ।—सूर (शब्द॰) ।
२. लाल रंग हुआ कच्चा सूत जो पूजन में देवताओं को चढ़ाया जाता है । मौली । कुसुंभ सूत्र ।
३. हल के जुवे में बँधी हुई रस्सी ।
४. बरसाती पानी के बहने का प्राकृतिक मार्ग । छोटी नदी । नाला । उ॰—(क) चहुँ दिसि फिरेउ धनुष जिमि नारा ।—मानस, १ । १३३ । (ख) बिच बिच खोह नदी औ नारा ।—जायसी ग्रं॰, (गुप्त॰), पृ॰ २१२ ।
५. दे॰ 'नार २' ।
नारा ३ संज्ञा पुं॰ [फा॰ नालहु]
१. आवाज । शोर ।
२. सामूहिक आवाज । किसी माँग की और ध्यान दिलाने या प्रसन्नता और उत्साह व्यक्त करने के लिये बार बार बुलंद की जानेवाली सामूहिक आवाज ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नारा स्त्री नरस्येयमण् बा० ङीबोऽभावः । जले शब्दर० । “आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः” मनुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4045,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नारा; स्त्री, (नरस्य मुनेरियम् । नर + “तस्ये- दम् ।” ४ । ३ । १२० । इति अण् । ततष्टाप् । “यद्यपि अणि कृते ङीप्प्रत्ययः प्राप्तस्तथापि छान्दसलक्षणैरपि स्मृतिषु व्यवहारात् सर्व्वे विधयश्छन्दसि विकल्पन्ते इति पाक्षिको ङीप् प्रत्ययः । तस्याभावपक्षे सामान्यलक्षणप्राप्ते टापि कृते नारा इति रूपसिद्धिः ।” इति मनु- संहिताटीकायां कुल्लूकभट्टः । १ । १० ।) जलम् । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, मनुः । १ । १० । “आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः । ता यदस्यायनं पूर्व्वं तेन नारायणः स्मृतः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-865-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नारा" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें