🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:29:05 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पोता
potā
🟠 शब्दसागर🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पोता १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ पौत्र, + प्रा॰ पोत्त] बेटे का बेटा । पुत्र का पुत्र । उ॰—तुम्हारे पोते से हमारी पोती का ब्याह होय तो बडा़ आनंद है ।—लल्लू (शब्द॰) ।
पोता २ संज्ञा पुं॰ [सं॰पोतृ > पोता]
१. यज्ञ में सोलह प्रधान ऋत्वजों में से एक ।
२. पवित्र वायु । वायु ।
३. विष्णु ।
पोता ३ संज्ञा पुं॰ [फा़॰ फोतह्]
१. पोत । लगान । भूमिकर ।
२. अंडकोश ।
पोता ४ संज्ञा पुं॰ [हिं॰] कलेजा । साहस । पित्ता । दे॰ पोटा २ । उ॰—क्यों धरते धर धीर सबे भट होत कछू बल काहू के पोते ।—हनुमान (शब्द॰) ।
पोता ५ संज्ञा पुं॰ [हिं॰ पोतना]
१. पोतने का कपडा़ । कूची जिससे घरों में चूना फेरा जाता है ।
२. धुली हुई मिट्टी जिसका लेप दीवार आदि पर करते हैं । मुहा॰—पोता फेरना =(१) दीवार आदि पर चूने मिट्टी आदि का लेप करके सफाई करना । (२) चौका लगाना । चौपट करना । (३) सफाई कर देना । सब कूछ लूट ले जाना ।
३. मिट्टी के लेप पर गीले कपडे़ का पुचारा जो भबके से अर्क उतारने में बरतन के ऊपर दिया जाता है । उ॰—नैन नीर सों पोता किया । तस मद चुवा बरा जस दिया ।—जायसी ग्रं॰, पृ॰ ६५ ।
पोता ६ संज्ञा पुं॰ [सं॰ पोत] १५ या १६ अंगुल लंबी एक प्रकार की मछली जो हिंदुस्तान की प्रायः सब नदियों में मिलती है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पोता, [ऋ] पुं, (पुनातीति । पू + “नप्तृनेष्टृ- त्वष्टृहोतृपोतृभ्रातृजामातृमातृपितृदुहितृ ।” उणा० २ । ९६ । इति तृन्प्रत्ययेन निपात्यते ।) विष्णुः । इति संक्षिप्तसारोणादिवृत्तिः ॥ ऋत्विक् । इति भूरिप्रयोगः ॥ (यथा, ऋग्वेदे । ४ । ९ । ३ । “स सद्म परि णीयते होता मन्द्रो दिविष्टिषु । उत पोता नि षीदति ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-235-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पोता" आता है (9)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें