🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:58:37 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

भद्रा
bhadrā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भद्रा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. केकयराज की एक कन्या जो श्रीकृष्ण जी को ब्याही थी ।
२. रास्ता ।
३. आकाशगंगा ।
४. द्वितीया, सप्तमी, द्वादशी तिथियों की संज्ञा ।
५. प्रसारिणी लता ।
६. जीवती ।
७. बरियारी ।
८. शमी ।
९. बच ।
१०. दती ।
११. हलदी ।
१२. दूर्वा ।
१३. चंसुर ।
१४. गाय ।
१५. दुर्गा ।
१६. छाया से उत्पन्न सूर्य की एक कन्या ।
१७. पिंगल में उपजाति वृत्त का दसवाँ भेद ।
१८. कटहल ।
१९. कल्याणकारिणी शक्ति ।
२०. पृथ्वी ।
२१. पुराणानुसार भद्रश्ववर्ष की एक नदी का नाम जो गंगा की शाखा कही गई है ।
२२. बुद्ध की एक शक्ति का नाम ।
२३. सुभद्रा का एक नाम ।
२४. कामरूप प्रदेश की एक नदी का नाम ।
२५. फलित ज्योतिष के अनुसार एक योग जो कृष्ण पक्ष की तृतीया और दशमी के शेषार्ध में तथा अष्टमी और पूर्णिमा के पूर्वाद्ध में रहता है । विशेष—जब यह कर्क, सिंह, कुंभ और मीन राशि में होता है, तब पृथ्वी पर जब मेष, वृष, मिथुन और वृश्चिक राशि में होता है, तब स्वर्ग लोक में और जब कन्या, धन, तुला और मकर राशि में होता है, तब पाताल में रहता है । इस योग के स्वर्ग में रहने के समय यदि कोई कार्य किया जाय तो कार्यसिद्धि और पाताल में रहने के समय किया जाय तो धन की प्राप्ति होती है । पर यदि इस योग के इस पृथ्वी पर रहने के समय कोई कार्य किया जाय तो वह बिलकुल नष्ट हो जाता है । अतः भद्रा के समय लोग कोई शुभ कार्य नहीं करते । इसे धिष्टिभद्रा भी कहते हैं ।
२६. बाधा । रोक । (बोल चाल) । मुहा॰—किसी के सिर की भद्रा उतारान =किसी प्रकार की हानि विशेषतः आर्थिक हानि होना । भद्रा लगाना =बाधा उत्पन्न करना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भद्रा (आ), f. a cow, L.
N. of various plants (= अनन्ता, अपरिजाता, कृष्णा, जीवन्ती, नीली, रास्ना &c.), L.
N. of a metre, Col.
of the 2nd, 7th and 12th days of the lunar fortnight, W.
of the 7th movable Karaṇa (s.v.; cf. also 2. भद्रा-करण)
of a form of Durgā, VP.
of a goddess, Pañcar.
of a Buddhist deity, L.
of a Śakti, Hcat.
of Dākṣāyaṇī in Bhadreśvara, Cat.
of a Vidyā-dharī, R.
of a Surāṅganā, Siṃhās.
of a daughter of Surabhi, R.
of a wife of Vasu-devi, Hariv.; Pur.
of the wife of Vaiśravaṇa, MBh.
of a daughter of Soma and wife of Utathya, ib.
of a daughter of Raudrāśva and the Apsaras Ghṛtācī, Hariv.
of a Kākṣīvatī and wife of Vyuṣitāśva, MBh.
of a daughter of Meru and wife of Bhadrāśva, BhP.
of a daughter of Śruta-kīrti and wife of Kṛṣṇa, BhP.
of various rivers (esp. of one described as rising on the northern summit of Meru and flowing through Uttarakuru into the northern ocean), Pur.
the celestial Ganges, L.
of a lake, Hcat.
1. भद्रा f. of भद्र, in comp.
2. भद्रा ind. (g. साक्षाद्-आदि), in comp.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (745,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भद्रा 1 A cow. --2 N. of the second, seventh, and twelfth days of a lunar fortnight. --3 The celestial Ganges. --4 N. of various plants. --5 N. of Subhadrā, sister of Kṛṣṇa and Balarāma. --Comp. --श्रयं sandal wood.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0808-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भद्रा स्त्री भद्राश्ववर्षस्थे १ नदीभेदे २ बिष्टिभद्रादौ भद्रशब्दे दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4640,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भद्रा, स्त्री, (भद्र + अजादित्वात् टाप् ।) रास्ना । कृष्णा । व्योमनदी । तिथिभेदः । सा तु द्बितीया सप्तमी द्वादशी च ॥ प्रसारिणी । (अस्याः पर्य्यायो यथा, -- “प्रसारिणी राजबला भद्रपर्णी प्रतापनी । सरणी सारणो भद्रा बला चापि कटम्भरा ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥) [] कट्फलम् । अनन्ता । इति मेदिनी । रे, ७१ ॥ जीवन्ती । अपराजिता । नीली । बला । शमी । वचा । दन्ती । हरिद्रा । श्वेतदूर्व्वा । काश्मरी । (पर्य्यायोऽस्या यथा, -- “श्रीपर्णी काश्मरी भद्रा गाम्भारी गोपभद्रिका । कुमुदा च सदाभद्रा कट्फला कृष्णवृन्तिका ॥” इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥ चन्द्रशूरः । तत्पर्य्यायो यथा, -- “चन्द्रिका चर्म्महन्त्री च पशुमेहनकारिका । नन्दिनी कारवी भद्रा वासपुष्पा सुवासरा ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥) सारिवाविशेषः । गौः । इति राजनिर्घण्टः ॥ काकोडुम्बरिका । इति रत्नमाला ॥ (भद्राश्व- वर्षस्थनदीभेदः । यथा, मार्कण्डेये । ५९ । ७ । “शीता शङ्खावती भद्रा चक्रावर्त्तादिका- स्तथा ॥”) गङ्गायास्त्रिश्रोतोऽन्तर्गतश्रोतोविशेषः । तत्तु उत्तरे कुरुवर्षीयगङ्गा । इति पुराणं शब्द- माला च ॥ बुद्धशक्तिविशेषः । तत्पर्य्यायः । तारा २ महाश्रीः ४ ओङ्कारा ४ स्वाहा ५ श्रीः ६ मनोरमा ७ तारिणी ८ जया ९ अनन्ता १० शिवा ११ लोकेश्वरात्मजा १२ खदूर- वासिनी १३ वैश्या १४ नीलसरस्वती १५ शङ्खिनी १६ महातारा १७ वसुधारा १८ धनन्ददा १९ त्रिलोचना २० लोचना २१ । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ छायागर्भजाता सूर्य्य- कन्या । यथा, -- “यमलौ तु ततस्तस्यां जनयामास भास्करः । शनेश्चरञ्च भद्राञ्च छायायाममितद्युतिः ॥ तथा च तेजसा विष्णोस्तस्य चक्रमवर्त्तयत् । तदप्रतिहते युद्धे दानवान्तचिकीर्षया । तद्भगिनी मुखतो भद्रा नियुक्तैवं विगर्हिता ॥” इति वह्रिपुराणे वैवस्वतानुकीर्त्तनम् ॥ सुभद्रा । यथा, -- “आषाढस्य सिते पक्षे द्बितीया पुष्यसंयुता । तस्यां रथे समारोप्य रामं मां भद्रया सह ॥” इति स्कान्दे भगवद्वाक्यम् ॥ * ॥ विष्टिभद्रा यथा, -- “एकादश्यां चतुर्थ्यान्तु शेषार्द्धे शुक्लपक्षके । अष्टमीपौर्णमास्योस्तु पूर्व्वार्द्धे विष्टिसम्भवः ॥ कृष्णपक्षे तृतीयाया दशम्याश्च परार्द्धतः । सप्तम्याश्च चतुर्द्दश्याः पूर्व्वार्द्धे विष्टिरीरिता ॥ विहाय विषरोद्राणि विष्टिं सर्व्वत्र वर्जयेत् । विष्टिशेषे त्रिदण्डे हि पुच्छे कार्य्यं जयावहम् ॥” कर्म्मप्रकाशे तस्या अङ्गविशेषो यथा, -- “नाड्यस्तु पञ्चवदनं गलकस्तथैका वक्षो दशैकसहिता नियतं चतस्रः । नाभिः कटिः षडथ पुच्छलता च तिस्रो विष्टेर्ध्रुवं निगदितोऽङ्गविभाग एषः ॥” अङ्गविशेषे कार्य्यध्वंसादिफलम् यथा, -- “मुखे कार्य्यध्वंसो भवति मरणञ्चाथ गलके धनग्लानिर्वक्षस्यथ कटितटैर्बुद्धिविलयः । [] कलिर्नाभीदेशे विजयमथ पुच्छे च जगदुः शरीरे भद्रायाः पृथगिति फलं सर्व्वमुनयः ॥” मनुवसुमुनितिथियुगदशशिवगुणसंख्यासु तिथिषु पूर्व्वाद्यास्यम् । आयाति विष्टिरेषा पृष्ठे शुभदा पुरस्त्वशुभा ॥ चतुर्द्दश्यादिषु पूर्व्वाग्न्यादिमुखं भवतीत्यर्थः । इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-481-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भद्रा" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें