🕉️ 21 November 2026, Saturday · 04:43:04 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मल्लिका
mallikā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
मोतिया/बेला के नाम (2.4.69) तृणशून्य
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मल्लिका संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. एक प्रकार का वेला जिसे मोतिया कहते है । उ॰—द्दगजल से सानंद, खिलेगा कभी मल्लिकापुंज ।—झरना, पृ॰ ९ । विशेष —वैद्यक में इसका स्वाद कड़वा ऐर चरपरा, प्रकृति गरम और गुण हलका, वीर्यवर्घक, बात-पित-नाशक, अरूचि और बिष मे हितकर तथा व्रण और कोढ़ का नाशक लिखा है । इसका फूल सफेद और गोल तथा गंघ मनोरम होती है । कुछ लोग भ्रमवश इसे चमेली समझते हैं ।
२. आठ अक्षरों का एक वर्णिक छंद जिसके प्रत्यके चरण में रगण, जगण और अंत में एक गुरू और एक लघु होता है । जैसे— एक काल रामदेव । सोधु बंधु करत सेव । शोभिजै सबै सो और । मंत्रि मित्र ठौर ठौर ।
३. सुमुखि वृत्ति का एक नाम ।
४. एक वाद्य का नाम (को॰) ।
५. दीवट (को॰)
६. एक प्रकार का मिट्टी का बर्क्षन (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मल्लिका f. Jasminum Zambac (both the plant and the flower; ifc. f(इका). ), MBh.; R.; Hariv. &c.
an earthenware vessel of a peculiar form, Mṛcch.
a lamp-stand, L.
a lamp, L.
any vessel made out of a cocoa-nut shell, L.
a species of fish, L.
N. of two metres, Col.
मल्लिका f. of मल्लक, in comp.
मल्लिका f. See under मल्लक.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (793,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मल्लिका 1 A kind of goose with brown legs and bill. --2 The month Māgha. --3 A shuttle. --Comp. [] --अक्षः, --आख्यः {1} a kind of goose with brown legs and bill; एतस्मिन्मदकल मल्लिकाक्षपक्षव्याधूतस्फुरदुरुदंडपुंडरीकाः (भुवो विभागाः) U. 1. 31; Māl. 9. 14. {2} a particular breed of horses (with white spots on the eyes). --(क्षी) a female dog (with white spots on the eyes). --अर्जुनः N. of a Liṅga of Śiva on the mountain Śrīśaila. --आख्या a kind of jasmine.
मल्लिका 1 A kind of jasmine; वनेषु सायंतनमल्लिकानां विजृंभणोद्गंधिषु कुड्मलेषु R. 16. 47. --2 A flower of this jasmine; विन्यस्तसायंतनमल्लिकेषु ( केशेषु) R. 16. 50; Kāv. 2. 215. --3 A lamp-stand. --4 An earthen vessel of a particular form. --Comp. --गंधं a kind of agallochum. --छद्, --छदनं n. a shade for a lamp.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0849-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मल्लिका, स्त्री, (मल्लिरेवेति । मल्लि + स्वार्थे कन् । स्त्रियां टाप् । यद्बा, मल्लिर्हंस इव शुक्ल- त्वात् । मल्लि + इवार्थे कन् ।) स्वनामख्यात- पुष्पवृक्षः । वेलफुल इति भाषा ॥ (यथा, काव्यादर्शे । २ । “मल्लिकामुकुले चण्डि ! भाति गुञ्जन्मधुव्रतः । प्रयाणे पञ्चबाणस्य शङ्खमापूरयन्निव ॥”) तत्पर्य्यायः । तृणशून्यम् २ भूपदी ३ शतभीरुः ४ । इत्यमरः । २ । ४ । ६९ ॥ तृणशून्या ५ शीतभीरुः ६ । इति भरतः ॥ भद्रवल्ली ७ गौरी ८ वनचन्द्रिका ९ प्रिया १० सौम्या ११ नारीष्टा १२ गिरिजा १३ सिता १४ मल्ली १५ मदयन्ती १६ चन्द्रिका १७ मोदिनी १८ । अस्या गुणाः । कटुत्वम् । तिक्तत्वम् । चक्षुष्यत्वम् । मुखपाककुष्ठविस्फोटकण्डूति- विषव्रणनाशित्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ कफ- नाशित्वम् । इति राजवल्लभः ॥ उष्णत्वम् । लघुत्वम् । वृष्यत्वम् । वातपित्तास्रदृग्व्याध्य- रुचिनाशित्वञ्च । इति भावप्रकाशः ॥ * ॥ अस्या उत्पत्तिर्यथा, -- “विचरन्तं तदा भूयो महेशं कुसुमायुधः । आरात् स्थित्वाग्रतो धन्वी सन्तापयितुमुद्यतः ॥ ततस्तमग्रतो दृष्ट्वा क्रोधाद् ध्मातदृशा हरः । स्मरमालोकयामास शिखाग्राच्चरणान्तिकम् ॥ आलोकितस्त्रिनेत्रेण मदनो द्युतिमानपि । प्रादह्यत तदा ब्रह्मन् ! पादादारभ्य कक्षवत् ॥ प्रदह्यमानौ चरणौ दृष्ट्वासौ कुसुमायुधः । उत्ससर्ज्ज धनुः श्रेष्ठं तज्जगामाथ पञ्चधा ॥ यदासीन्मुष्टिबन्धं तद्रुक्मपृष्ठं महाप्रभम् । स च कल्पतरुर्ज्जातः स्रग्गन्धाढ्यो गुणाकृतिः ॥ नाहस्थानं शुभाकारं यदासीद्वज्रभूषितम् । तज्जातं केशवारण्यं बकुलं नामतो नगैः ॥ या च कोटी शुभा ह्यासीदिन्द्रनीलविभूषिता । जाता सा पाटला रम्या भृङ्गराजविभूषिता ॥ नाहोपरि तथा मुष्टौ स्थानं चन्द्रमणिप्रभम् । पञ्चगुल्माभवज्जाती शशाङ्ककिरणोज्ज्वला ॥ ऊर्द्ध्वं मुष्ट्या अधः कट्याः स्थानं विद्रुमभूषितम् । तस्माद्बहुपुटा मल्ली सञ्जाता विविधा मुने ! ॥” इति वामनपुराणे ६ अध्यायः ॥ मत्स्यविशेषः । मृत्पात्रभेदः । इति मेदिनी । के, १३७ ॥ पानपात्रम् । इति हेमचन्द्रः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-647-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मल्लिका" आता है (27)
मल्ली मल्लिकामाधुर मल्लिका । चमेलीआस्फोता मल्लिकाशीतभीरु मल्लिका । मोतियामदयंतिका मल्लिकाशिशुगंधा मल्लिका । मोतियाश्लेष्मघ्ना त्रिपुर मल्लिकाभूपदी मल्लिका । चमेलीनारीष्टा मल्लिका । चमेलीश्रीपदी वार्षिकी पुष्पवृक्ष । मल्लिका । बेलाशीतभीरुक मल्लिकातिलभाविनी मल्लिकाकरुणामल्ली मल्लिकावनचद्रिका मल्लिकासिता चीनी । शक्कर । शर्करामुकुर मुख देखने का शीशा । आईना । दर्पणशिखरिणी रसालतृणशून्य बिना तृण का । तृण से रहितसरला चीड़ का पेड़मल्ला नारिप्रिया नारी । स्त्रीसदापुष्पी आकसितपुष्पा बला । बरियाराअनुष्टुप् अष्टक्षरपदी छंद । बत्तिस अक्षरों का एक वर्णवृत्त । विशेष—इसमें आठ वर्ण…बेला चमेली आदि की जाति का छोटा पौधा जिसमें सफेद रंग के सुगधित फूल लगते हैं …भद्रवल्लो माधवी लताश्रृंगिणी गाय । गौ
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें