🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:12:19 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मुद्रा
mudrā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मुद्रा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. किसी के नाम की छाप । मोहर । उ॰— मुद्रित मसुद्र सात मुद्रा निज मुद्रित कै, आई दिसि दसो जीति सेना रधुनाथ की ।—केशव (शब्द॰) ।
२. रुपया, अशरफी आदी । सिक्का ।
३. अँगूठी । छाप । छला । उ॰—बनचर कौन देश तें आयो । कहँ वे राम कहाँ व् लछिमन क्यें करि मुद्रा पायो ।—सूर (शब्द॰) ।
४. टाइप के छपे हुए अक्षर ।
५. गोरखपंथी साधूओं के पहनने का एक कर्णभूषण जो प्रायः काँच वा स्फटिक का होता है । यह कान की लौ के बीच में एक बड़ा छेड करके पहना जाता है । उ॰—(क) श्रृंगी मुद्रा कनक खपर लै करिहौं जोगिन भेस ।—सूर (शब्द॰) । (ख) भसम लगाऊँ गात, चंदन उतारों तात, कुंडल उतारों मुद्रा कान पहिराय द्यौं ।—हनुमान (शब्द॰) ।
६. हाथ, पाँव, आँख, मुँह, गर्दन आदि की कोइ स्थिति ।
७. बैठने, ले़टने या खड़े होने का कोइ ढंग । अंगों की कोई स्थिति ।
८. चेहरे का ढंग । मुख की आकृति । मुख की चेष्टा । उ॰—मायावती अकेले इस बाग में टहल रही थी और एक ऐसी मुद्रा बनाए हुए थी, जिससे मालूम होता था कि किसी बड़े गंभीर विचार में मग्न है । बालकृष्ण (शब्द॰) ।
९. विष्णु के आयुवों के चिह्न जो प्रायः भक्त लोग अपने शरीर पर तिलक आदि के रूप में अंकित करते हैं या गरम लोहे से दगाते हैं । जैसे, शंख, चक्र, गदा के ( चिह्न) । छाप ।
१०. तात्रिकों के अनुसार कोई भूना हुआ अन्न ।
११. तंत्र में उँगलियों आदि की अनेक रूपों की स्थिति जो किसी देवता के पूजन में बनाई जाती है । जैसे, धेनुमुद्रा, योनिमुद्रा ।
१२. हठ योग में विशेष । अंग- विन्यास । ये मुद्राएँ पाँच होती है । जैसे,—खेचरी, भूचरी, चाचरी, गोचरी और उनमुनी ।
१३. अगस्त्य ऋषि की स्त्री, लोपामुद्रा ।
१४. वह अलंकार जिसमे प्रकृत अर्थ के अतिरिक्त रचना में कुछ और भी साभि प्राय नाम निकलते हैं । जैसे,—कत लपटैयत मोगरे सोन जुही निसि सैन । जेहि चंपकबरनी किए गुल आनार रँग नैन ।—विहारी (शब्द॰) । इस पद्य में प्रकृत अर्थ के अतिक्ति 'मोग रा', 'सोनजुही', 'चंपक' इत्यादि फूलों के नाम भी निकलते हैं ।
१५. कहीं जाने का आज्ञापत्र या परवाता । परवाना राहदारी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मुद्रा (आ), f. See मुद्रा below.
मुद्रा f. (fr. मुद्र See above) a seal or any instrument used for sealing or stamping, a seal-ring, signet-ring (cf. अङ्गुलि-म्˚), any ring, MBh.; Kāv. &c.
type for printing or instrument for lithographing, L.
the stamp or impression made by a seal &c.
any stamp or print or mark or impression, MBh.; Kāv. &c.
a stamped coin, piece of money, rupee, cash, medal, L.
an image, sign, badge, token (esp. a token or mark of divine attributes impressed upon the body), Kāv.; Pur.; Rājat.
authorization, a pass, passport (as given by a seal), Mudr.
shutting, closing (as of the eyes or lips gen. or comp.), Kāv.
a lock, stopper, bung, Amar.; Bhpr.
a mystery, Cat.
N. of partic. positions or intertwinings of the fingers (24 in number, commonly practised in religious worship, and supposed to possess an occult meaning and magical efficacy, Daś.; Sarvad.; Kāraṇḍ.; RTL. 204; 406)
a partic. branch of education (‘reckoning by the fingers’), Divyāv.
parched or fried grain (as used in the Śākta or Tāntrik ceremonial), RTL. 192
(in rhet.) the natural expression of things by words, calling things by their right names, Kuval.
(in music) a dance accordant with tradition, Saṃgīt.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (822,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मुद्रा [मुद्-रक्] 1 A seal, an instrument for sealing or stamping; especially a seal-ring, signet-ring; अनया मुद्रया मुद्रयैनं Mu. 1; नाममुद्राक्षराण्यनुवाच्य परस्परमवलोकयतः Ś. 1; (fig. also); इति प्रायो भावाः [] स्फुरदवधिमुद्रामुकुलिताः Bh. 2. 114. --2 A stamp, print, mark, impression; चतुःसमुद्रमुद्रः K. 191; सिंदूरमुद्रांकितः (बाहुः) Gīt. 4. --3 A pass, pass-port (as given by a seal-ring); अगृहीतमुद्रः कटकानिष्क्रामसि Mu. 5; गृहीतभुद्रः सलेखः पुरुषो गृहीतः Mu. 5. --4 A stamped coin, coin, piece of money. --5 A medal. --6 An image, a sign, badge, token. --7 Shutting, closing, sealing; सैवौष्ठमुद्रा स च कर्णपाशः U. 6. 27; क्षिपन्निद्रामुद्रां मदनकलहच्छेदसुलभां Māl. 2. 12 ‘removing the seal of sleep’ &c. --8 A mystery. --9 (In Rhet.) The expression of things by their right names. --10 N. of certain positions of the fingers practised in devotion or religious worship. --Comp. --अक्षरं {1} a letter of the seal. {2} a type (a modern use). --अंक, --अंकित a. stamped with a seal, sealed, stamped. --कारः a maker of seals. --मार्गः an opening believed to exist in the crown of the head through which the soul is said to escape at death; cf. ब्रह्मरंध्र. --यंत्रं a press, a printingpress (a modern formation). --रक्षकः the keeper of the seals. --राक्षसं N. of a drama by Viśākha-datta.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0871-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मुद्रा स्त्री मुद--रक । १ प्रत्ययकारिण्याम् (मोहर) त्रिका० २ अङ्गुलिस्थे मुद्राङ्कनयुक्ताङ्गुलीयके शब्दर० ३ स्वर्णरौप्या- दितङ्कायाम ४ अप्रकाशे । “मुद्रालिपिः शिल्पलिपिर्लिपि- र्लेखनिसम्भवा । गुण्डिकाघुणसम्भूता लिपयः पञ्चधा मताः” इत्युक्तलिपिमध्ये ५ लिपिभेदे वाराहीतन्त्रम् । “लेखन्या लिखितं विप्रैर्मुद्वाभिरङ्कितञ्च यत् । शिल्पा- दिनिर्मितं यच्च पाठ्यं धार्य्यञ्च सर्वदा” मुण्डमालात० । [] ६ तन्त्रप्रसिद्धे वीराचरसेव्ये “पृथुकास्तण्डुला भ्रष्टा गोधूमचणकादयः । तस्य नाम भवेन्मुद्रा” इत्युक्ते पञ्च- मकारान्तर्गतद्रव्यभेदे ७ देवविशेषाराधनायाङ्गुल्यादिसन्नि- वेशविशेषे तन्त्रसारः “योजनात् सर्वदेवानां द्रावणात् पापसहतेः । तस्मात् मुद्रेति सा ख्याता सर्वकामार्थ- साधनी “मुद्रामक्षगुणमि” ति तन्त्रम् ८ सङ्कोचे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4757-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मुद्रा, स्त्री, (मोदते अनयेति । मुद् + “स्फायि- तञ्चीत्यादि ।” उणा० २ । १३ । इति रक् अतः टाप् ।) प्रत्ययकारिणी ॥ इति त्रिकाण्ड- शेषः । नामेर मोहर इति भाषा ॥ अङ्गुलि- मुद्रा । इति शब्दरत्नावली ॥ छापेर आङ्गुटी इति भाषा । स्वर्णरौप्यादिमुद्रिका च । (यथा, अभिज्ञानशाकुन्तले । २ । “इमां मुद्रां त्वदङ्गुलौ निवेशयता मया ।” चिह्नम् । यथा, श्रीमद्भागवते । ३ । २४ । १७ । “ज्ञानविज्ञानयोगेन कर्म्मणामुद्धरन् जटाः । हिरण्यकेशः पद्माक्षः पद्ममुद्रापदाम्बुजः ॥”) मोहर टाका इत्यादि भाषा । इति लोक- प्रसिद्धिः ॥ * ॥ पञ्चधालिप्यन्तर्गतलिपिविशेषः । छापार अक्षर इति भाषा । यथा, -- “मुद्रालिपिः शिल्पलिपिर्लिपिर्लेखनिसम्भवा । गुण्डिकाघुणसम्भूता लिपयः पञ्चधा स्मृताः । एताभिर्लिपिभिर्व्याप्ता धरित्रीं शुभदा हर ! ॥” इति वाराहीतन्त्रम् ॥ “लेखन्या लिखितं विप्रैर्मुद्राभिरङ्कितञ्च यत् ॥ शिल्पादिनिर्म्मितं यच्च पाठ्यं धार्य्यञ्च सर्व्वदा ॥ इति खड्गमालातन्त्रम् ॥ * ॥ पञ्चमकारान्तर्गतभृष्टद्रव्यविशेषः । यथा, -- “पृथुकास्तण्डुला भृष्टा गोधूमचणकादयः । तस्य नाम भवेद्देवि ! मुद्रा मुक्तिप्रदायिनी ॥” इति निर्व्वाणतन्त्रे ११ पटलः ॥ तस्याः शोधनं यथा, -- “ओँ तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः दिवीव चक्षुराततम् । ओँ तद्विप्रासो विपन्यवो जागृवांसः समिन्धते विष्णोर्यत् परमं पदम् । इति मन्त्राभ्यां शाधनम् । इति स्वतन्त्रतन्त्रम् ॥ शरीरे धार्य्यभगवदायुधादिचिह्नम् । छाप इति भाषा । यथा, -- “ततो नारायणीं मुद्रां धारयेत् प्रीतये हरेः । मत्स्यकूर्म्मादिचिह्नानि चक्रादीन्यायुधानि च ॥ अथ मुद्राधारणनित्यता स्मृतौ । “अङ्कितः शङ्खचक्राभ्यामुभयोर्व्वाहुमूलयोः । समर्च्चयेद्धरिं नित्यं नान्यथा पूजनं भवेत् ॥” आदिपुराणे । “शङ्खचक्रोर्द्ध्वपुण्ड्रादिरहितं ब्राह्मणाधमम् । गर्द्दभं तु समारोप्यराजा राष्ट्रात् प्रवासयेत् ॥” गारुडे श्रीभगवदुक्तौ । “सर्व्वकर्म्माधिकारश्च शुचीनामेव चोदितः । शुचित्वञ्च विजानीयान्सदीयायुधधारणात् ॥” इति पाद्मे चोत्तरखण्डे । “शङ्खचक्रादिभिश्चिह्नैर्विप्रः प्रियतमैर्हरेः । रहितः सर्व्वधर्म्मेभ्यः प्रच्युतो नरकं व्रजेत् ॥” श्रुतौ च यजुःकठशाखायाम् । “धृतोर्द्ध्वपुण्ड्रः कृतचक्रधारी विष्णुं परं ध्यायति यो महात्मा । स्मरेण मन्त्रेण सदा हृदि स्थितं परात्परं यन्महतो महान्तम् ॥” [] अथर्व्वणि च । ‘एभिर्व्वयमुरुक्रमस्य चिह्नै- रङ्किता लोके शुभगा भवेम ।’ तद्विष्णोः परमं पदं ये गच्छन्ति लाञ्छिताः । इत्यादि ॥ अतएव ब्रह्मपुराणे । ‘कृष्णायुधाङ्कितं दृष्ट्वा सम्मानं न करोति यः । द्बादशाब्दार्जितं पुण्यञ्चाफलायोपगच्छति ॥’ * ॥ अथ मुद्राधारणमाहात्म्यम् । स्कान्दे श्रीसनत्कुमारमार्कण्डेयसम्बादे । ‘यो विष्णुभक्तो विप्रेन्द्र ! शङ्खचक्रादिचिह्नितः । स याति विष्णुलोकं वै दाहप्रलयवर्जितम् ॥’ तत्रैवान्यत्र । ‘नारायणायुधैर्नित्यं चिह्नितं यस्य विग्रहम् । पापकोटिप्रयुक्तस्य तस्य किं कुरुते यमः ॥ शङ्खोद्धारे तु यत् प्रोक्तं वसतां वर्षकोटिभिः । तत् फलं लिखिते शङ्खे प्रत्यहं दक्षिणे भुजे ॥ यत् फलं पुष्करे नित्यं पुण्डरीकाक्षदर्शने । शङ्खोपरिकृते पद्मे तत् फलं समवाप्नुयात् ॥ वामे भुजे गदा यस्य लिखिता दृश्यते कलौ । गदाधरो गयापुण्यं प्रत्यहं तस्य यच्छति ॥ यच्चानन्दपुरे प्रोक्तं चक्रस्वामिसमीपतः । गदाधो लिखिते चक्रे तत् फलं कृष्णदर्शने ॥’ श्रीभगवदुक्तौ च । ‘यः पुनः कलिकाले तु मत्पुरीसम्भवां मृदम् । मत्स्यकूर्म्मादिकं चिह्नं गृहीत्वा कुरुते नरः ॥ देहे तस्य प्रविष्टोऽहं जानन्तु त्रिदशोत्तमाः । तस्य मे नान्तरं किञ्चित् कर्त्तव्यं श्रेय इ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मुद्रा" आता है (14)
प्रत्ययकारिणी मुद्रा । मुहर । विश्वासदायक चिह्नखातम अँगूटी । अंगुलीय । मुद्रासिक्का मुहर । मुद्रा । छाप । ठप्पाहाइभाइ पु † संज्ञा पुं॰ हावभाव । मुद्रा । भंगिमामुद्रिका छोटी मुहरटंका पुराने समय में चाँदी की एक तौ ल जो एक तोले के बराबर होती थीसील भूमि में जल की आर्द्रता सीढ़ । नमी । तरीवाममार्ग वेदविहित दक्षिण मार्ग से भिन्न तांत्रिक मत । विशेष—वाम मार्ग में मद्य,…छाप वह चिह्न जो किसी रंग पुते हुए साँचे को किसी वस्तु पर दबाकर बनाया जाय ।…ठाम †पु संज्ञा पुं॰, स्त्री॰छापा ऐसा साँचा जिसपर गीला रंग या स्याही आदि पोतकर किसी वस्तु अर उसकी अथवा उ…ठवनि पु संज्ञा स्त्री॰ठस्सा नक्काशी बनाने की एक छोटी रुखानीपंचतत्व पंचभूत । पृथ्वी, जल, तेज, वायु और आकाश
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें