🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:40:43 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मेध्य
medhya
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पवित्र (3.1.55) पूत · पवित्र
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मेध्य mf(आ)n. (fr. मेध) full of sap, vigorous, fresh, mighty, strong, AV.
fit for a sacrifice or oblation, free from blemish (as a victim), clean, pure, not defiling (by contact or by being eaten), Br.; Mn.; MBh. &c.
(fr. मेधा). wise, intelligent, RV.; AV.; VS.
= मेधाम् अर्हति, g. दण्डादि
मेध्य m. a goat, L.
Acacia Catechu, L.
Saccharum Munja, L.
barley, L.
N. of the author of RV. viii, 53; 57; 58; Anukr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (833,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मेध्य a. [मेध्-ण्यत्, मेधाय हितं यत् वा] 1 Fit for a sacrifice; Y. 1. 194; Ms. 5. 54. --2 Relating to a sacrifice, sacrificial; मेध्येनाश्वेनेजे; R. 13. 3. --3 Pure, sacred, holy; R. 1. 84, 3. 31, 14. 81. --4 Ved. Fresh, strong, vigorous. --5 Wise, intelligent. --ध्यः 1 A goat. --2 A Khadira tree. --3 Barley (according to Medinī). --ध्या N. of several plants (केतकी, शंखपुष्पी, रोचना, शमी &c.).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0879-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मेध्य त्रि० मेध--ण्यत् । १ पवित्रे अमरः २ शुचौ च मेदि० मेधाय यज्ञाय हितः यत् । ३ छागे ४ खदिरे ५ यवे च पुं० मेदि० । ६ केतक्यां ७ शखपुष्प्यां ८ रक्तवचायाम् ९ रोच- नायां, १० शम्याम्, ११ भण्डूक्यां १२ ज्योतिष्मतीलता- याम् खी राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4764,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मेध्यं, त्रि, (मेध्यते इति । मेध् + “ऋहलोर्ण्यत् ।” ३ । १ । १२४ । इति ण्यत् । यद्बा, मेधामर्ह- तीति । मेधा + दण्डादित्वात् यत् ।) पवित्रम् । इत्यमरः । ३ । १ । ५५ ॥ (यथा, -- “ज्ञानेन मेध्यमखिलममेध्यं ज्ञानतो भवेत् [] ब्रह्मज्ञाने समुत्पन्ने मेध्यामेध्यं न विद्यते ॥” इति चिन्तामणिधृतवचनम् ॥) “पवित्रः प्रयतः पूत इति ब्रह्मवर्गे प्राणिविषय- मात्र उक्तं इह त्वप्राणिद्रव्ये ।” इति भरतः ॥ “पूतं मेध्यं पवित्रं स्याद्बीध्रं प्रयतनिर्म्मलम् । निशोध्यं शोधितं मृष्टं निर्निक्तमनवस्करम् ॥” इति शब्दरत्नावली ॥ (नित्यमेध्यम् । यथा, मनुः । ५ । १२९ । “नित्यं शुद्धः कारुहस्तः पण्ये यच्च प्रसारितम् । ब्रह्मचारिगतं भैक्ष्यं नित्यमेध्यमितिस्थितिः ॥”) शुचिः । इति मेदिनी । ये, ४७ ॥ (यथा, अनर्घराघवे । २ । १४ । “तत्तादृक् तृणपूलकोपनयनक्लेशाच्चिर- द्वेषिभि- र्मेध्या वत्सतरी विहस्य बटुभिः सोल्लुण्ठमाल- भ्यते ॥” मेधाजनकः । यथा, -- “मण्डूकपर्ण्याः स्वरसः प्रयोज्यः क्षीरेण यष्टीमघुकस्य चूर्णं । रसो गुडूच्यास्तु समूलपुष्पाः कल्कः प्रयोज्यः खलु शङ्खपुष्पाः ॥ आयुः प्रदान्यामयनाशनानि बलाग्निवर्णस्वरवर्द्धनानि । मेध्या विशेषेण च शङ्खपुष्पी ॥” इति चरके चिकित्सास्थाने प्रथमेऽध्याये ॥)
मेध्यः, पुं, (मेधायै हितः । मेधा + “उगवादिभ्यो यत् ।” ५ । १ । २ । इति यत् ।) खदिरः । यवः । छागः । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-781-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मेध्य" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें