🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:24:14 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मेह
meha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
रोगों के भेद (2.6.56) विद्रधि · ज्वर · भगन्दर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मेह १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. प्रस्राव । मूत्र ।
२. प्रमेह रोग ।
३. मेष । मेढ़ा ।
४. अज । छाग । बकरा (को॰) ।
मेह २ संज्ञा पुं॰ [मेघ, प्रा॰ मेह]
१. मेघ । बादल ।
२. वर्षा । झड़ी । मेंह । उ॰—छाई पियराई और विथा हियराई जानै, जके थके बैन नैन निदरत मेह कों ।—घनानंद, पृ॰ ७७ । क्रि॰ प्र॰— आना ।—पड़ना ।—बरसना ।
मेह ३ वि॰ [फ़ा॰ मिह, मेह] बड़ा । बुजुर्ग । सरदार [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मेह m. (√ मिह्) urine (मेहं √ कृ to make water), Br. (cf. अ-मेह), MārkP.
urinary disease, excessive flow of urine, diabetes, Suśr.
a ram (= मेष), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (834,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मेहः [मिइ --घञ्] 1 Making [] water, passing urine. --2 Urine. --3 A urinary disease. --4 A ram. --5 A Goat. --Comp. --घ्नी Turmeric.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0879-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मेह पु मिह--घञ् । १ प्रस्रावे हेमच० २ प्रमेहरोगभेदे च अमरः । प्रमेहशब्दे दृश्यम् । अच् । ३ मेघे शब्दच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4765,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मेहः, पुं, (मेहति क्षरति शुक्रादिरनेनेति । मिह् + घञ् ।) प्रमेहरोगः । इत्यमरः । २ । ६ । ५६ ॥ (अस्यौषधं यथा, -- “वङ्गभस्य द्बिवल्लञ्च लेहयेन्मधुना सह । ततो गुडसमं गन्धं भक्षयेत् कर्षमात्रकम् ॥ गुडूचीसत्त्वमथवा शर्करासहितन्तथा । सर्व्वमेहहरो ज्ञेयो वङ्गावलेह उत्तमः ॥” इति वङ्गावलेहः ॥ “भस्मसूतं समं कान्तमभ्रकन्तु शिलाजतु । शुद्धताप्यं शिलाव्योषं त्रिफलाङ्कोठजीरकम् ॥ कार्पासमज्जारजनी समं भाव्यञ्च भृङ्गिणा । विंशद्वारं विशोष्याथ मधुयुक्तं लिहेत्सदा ॥ माषमात्रं हरेन्मेहं मेघनादरसो महान् ॥” इति मेघनादरसः ॥ “रसभस्म समायुक्तं वङ्गभस्म प्रकल्पयेत् । अस्य माषद्बयं हन्ति मेहान् क्षौद्रसमन्वितम् ॥” इति वङ्गेश्वररसः ॥ इति वैद्यकरसेन्द्रसारसंग्रहे प्रमेहाधिकारे ॥ अन्यत् प्रमेहशब्दे द्रष्टव्यम् ॥ * ॥ मिहतीति । मिह + अच् ।) मेषः । इति शब्दचन्द्रिका ॥ प्रस्रावः । इति हेमचन्द्रः । ३ । २९७ ॥ (अग्न्या- द्यभिमुखं तत्करणे दोषो यथा, मनौ । ४ । ५२ । “प्रत्यग्निं प्रतिसूर्य्यञ्च प्रतिसोमोदकद्विजान् । प्रतिगां प्रतिवातञ्च प्रज्ञा नश्यति मेहतः ॥” “अग्निसूर्य्यचन्द्रजलब्राह्मणगोवाताभिमुखं मूत्र- पुरीषे कुर्व्वतः प्रज्ञा नश्यति ।” इति तट्टीकायां कुल्लूकभट्टः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-783-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मेह" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें