🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:34:10 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

राल
rāla
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
राल १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. एक प्रकार का बहुत बड़ा सहाबहार पेड़ जो दक्षिण भारत के जंगलों में होता है । विशष—इसकी लकड़ी किसी काम की नहीं होती, पर इसका नियसि बहुत काम का होता है, जो 'राल' के नाम से बाजारों में मिलता है । यह निर्यास दो प्रकार का होता है—सफेद और काला । जव वृक्ष प्रायः दो वर्ष का होता है, तब उसके तने में जगह जगह काट देते हैं, जहाँ से चैत से अगहन तक निर्यास निकला करता है । यह निर्यास प्रायः दस वर्ष तक निकलता रहता है । इसका व्यवहार प्रायः बार्निश आदि के काम में होता है; और कुछ औषधों में भी इसका प्रयोग होता है ।
२. इस वृक्ष का निर्यास । धूना । धूप । यौं॰—रालकार्य—लाल वृक्ष ।
राल २ संज्ञा पुं॰ [देश॰] एक प्रकार का कंबल ।
राल ३ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ लाला]
१. वह पतला लसदार थूक जो प्रायः बच्चों और कभी कभी बुड्ढों के मुँह से आपसे आप बहा करता है । दाँतों की पीड़ा आदि मे कोई कोई दबा लगाने पर भी यह मुँह से निकलकर गिरने लगती है । लार । मुहा॰—राम गिरना, चूना या टपकना=किसी पदार्थ को देखकर उसे पाने की बहुत इच्छा होना । मुँह में पानी भर आना । जैसे,—जहाँ कोई अच्छी चीज दिखाई दी कि तुम्हारे मुँह से राल टपकी ।
२. चौपायों का एक रोग जिसमें उन्हें खाँसी आती है और उनके मुँह से पतला लसदार पानी गिरता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
राल, रालक or रालि, m. the resin of Shorea Robusta, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (879,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रालः The resin of the Sāla tree. --Comp. --कार्यः the Sāla tree,
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0911-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
राल पु० रा--अलच् । सालवृक्षनिर्य्यासे (धुना) भावप्र० । “रालो हिमो गुरुस्तिक्तः कषायो ग्राहको हरेत् । दोपास्रस्वेदवीसर्पज्वरव्रणविपादिकाः । ग्रहमग्नाग्नि- दग्धांश्च शूलातीसारनाशनः” भावप्र० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4807,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रालः, पुं, सालवृक्षनिर्यासः । धुना इति भाषा । तत्पर्य्यायः । सर्ज्जरसः २ सालः ३ कनक- लोद्भवः ४ ललनः ५ सालनिर्यासः ६ देवेष्टः ७ शीतलः ८ बहुरूपः ९ सालरसः १० सर्ज्ज- निर्यासकः ११ सुरभिः १२ सुरधूपः १३ यक्ष- धूपः १४ अग्निवल्लभः १५ कलः १६ कल- लजः १७ । अस्य गुणाः । शिशिरत्वम् । स्निग्धत्वम् । कषायत्वम् । तिक्तत्वम् । संग्रह- त्वम् । वातपित्तस्फोटकण्डूव्रणनाशित्वञ्च । अस्य पानलेपगुणौ । शिशिरत्वम् । प्रदरामयशान्ति- कारित्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ अपि च । “रालस्तु सालनिर्यासस्तथा सर्ज्जरसः स्मृतः । देवधूपो यक्षधूपस्तथा सर्व्वरसश्च सः ॥ [] रालो हिमो गुरुस्तिक्तः कषायो ग्राहको हरेत् । दोषास्रस्वेदवीसर्पज्वरव्रणविपादिकाः । ग्रहभग्नाग्निदग्धांश्चमूलातीसारनाशनः ॥” इति भावप्रकाशः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-155-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "राल" आता है (35)
रजन एक प्रकार का गोंद । राल । विशेष दे॰ 'राल'सर्ज्य राल । धूनासर्वरस राल । धूना । कारायलसुरधूप धूना । राल । सर्जरसतीक्ष्णतैल रालशालनिर्यास राल । धूनासालरस राल । धूनासालवेष्ट संजा पुं॰ करायल । धूना । रालसालज सर्जरस । राल । धूनाशालरस राल । धूना । करायलसार्ज राल । धूनासुराल धुना । रालसर्वरास राल । करायल । धूनासुकुंद राल । धूनापीताह्व रालसकललक्षरण शाल निर्यास । धूना । रालसालनियर्स राल । धूना । सर्जरस । करायलस्वर्णकंडु धूना । रालगल गला । कंठ । गरदनधूप देवपूजन में या सुगंध के लिये कपूर, आग, गुग्गुल, आदि गंधद्रव्यों को जला…अराल कुटिल । टेढ़ावानर बंदरसर्ज बड़ी जाति का शाल वृक्ष । अजकण वृक्षसालन मांस, मछली या साग सब्जी की मसालेदार तरकारीआस्या विश्राम की अवस्थाकलकल झरने आदि के जल के गिरने का शब्दधूनक हिलाने डुलानेवाला । चालाकशालसार हींग । हिंगुश्रीवास श्रीवासक संज्ञा पुं॰सर्जमणि मोचरस । सेमल का गोंदवह्निगंध धूप । लोबानअग्निवल्लभ साल का वृक्ष । साखू का पेड़वज्रलेप एक मसाला या पलस्तर जिसका लेप करने से दीवार, मुर्ति आदि अत्यंत द्दढ़ और…दशांग पूजन में सुगंध के निमित्त जलाने का एक धूप जो दस सुगंध द्रव्यों के मेल …सूक्षमतंडुला पीपल । पिप्पली
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें