🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:38:46 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

लाव
lāva
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
लाव १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. लवा नामक पक्षी । विशेष दे॰ लवा ।
२. लौंग ।
३. काटना या खंडित करना ।
लाव २ वि॰
१. काटनेवाला । खंडित करनेवाला ।
२. अवचयन करने- बाला । चयनकर्ता । एकत्र करनेवाला ।
३. नष्ट भ्रष्ट या विध्वस्त करनेवाला [को॰] ।
लाव † पु ३ संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰ लाय ( =आग)]
१. अग्नि । आग । आँच ।
२. लौ । लगन ।
लाव ४ संज्ञा स्त्री॰ [देश॰ या सं॰ रज्जु]
१. वह मोटा रस्सा जिससे चरसा खींचत या इसी प्रकार का और कोई काम करते हैं । रस्सा । लास । मुहा॰—लाव चलाना = चरसे के द्रारा कूएँ से पानी खींचकर खेत सींचना ।
२. रस्सी । डोरी । रज्जु । उ॰—फिरि फिरि चितउत ही रहतु टुटी लाज की लाव । अंग अंग छबि झौर में भयौ भौर की नाव ।—बिहारी (शब्द॰) ।
३. उतनी भूमि जितनी एक दिन में एक चरसे से सींची जा सके ।
लाव ५ संज्ञा पुं॰ [हिं॰ लगाना] वह ऋण जो किसी की चीज अपने पास बंधक रखकर उसे दिया जाय । मुहा॰—लाव उठाना = (१) चीज बंधक रखकर रुपया उधार देना । (२) किसानों को उनके कष्ट के समय ऋणस्वरूप धन देना । तकावी बाँटना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. लाव लाव, लावक &c. See p. 905, col. 2.
2. लाव लाव, लावक w.r. for लाब, लाबक.
लाव mf(ई)n. (ifc.) cutting, cutting off, plucking, reaping, gathering, Ragh.; Sāh.
cutting to pieces, destroying, killing, Bhaṭṭ.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (900,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लाव a. (वी f.) [लू कर्तरि घञ्] 1 Cutting, lopping, cutting off; कुशसूचिलावं R. 13. 43. --2 Plucking, gathering. --3 Cutting down, killing, destroying; Bk. 6. 87. --वः 1 Cutting. --2 A quail.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0928-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लाव पुंस्त्री० लू--कर्त्तरि संज्ञायां घञ् । १ पक्षिभेदे अमरः । स्त्रियां ङीष् । स्वार्थे क । तत्रैव भावे घञ् । २ छेदने ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4825,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ला(ब)वः, पुं स्त्री, पक्षिविशेषः । लाओया इति भाषा । इत्यमरभरतौ ॥ (यथा, सुश्रुते । ४ । ८ । “ग्राम्यानुपोदकैर्म्मांसै र्लाबाद्यैर्व्वापि विष्किरैः ॥”) अस्य मांसगुणाः । लघुत्वम् । कटुत्वम् । मल- बद्धकारित्वम् । स्वादुत्वम् । शीतत्वम् । त्रिदोष- नाशित्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥ (तथा च । “संग्राही दीपनश्चैव कषायो मधुरो लघुः । लावः कटुविपाकश्च सन्निपाते च पूजितः ॥” इति सुश्रुते सूत्रस्थाने ४६ अध्यायः ॥) (यथास्य गुणपर्य्यायौ । “लावा विष्किरवर्गेषु ते चतुर्धा मता बुधैः । पांशुलो गौरकोऽन्यस्तु पौण्ड्रकोदर्भरस्तथा ॥ लावा वह्निकराः स्निग्धा गरघ्ना ग्राहिका हिताः ॥ पांशुलः श्लेष्मलस्तेषु वीर्य्योष्णोऽनिलनाशनः । गौरो लघुतरो रूक्षो वह्रिकारी त्रिदोषजित् ॥ पौण्ड्रकः पित्तकृत् किञ्चिल्लघुवातकफापहः । दर्भरोरक्तपित्तघ्नो हृदामयहरो हिमः ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे द्वितीये भागे ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-216-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें