🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:13:51 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वेष
veṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वेष संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. दे॰ वेश ।
२. रंगमंच में पीछे का वह स्थान जहाँ नट लोग वेशरचना करते हैं । नेपथ्य ।
३. वेश्या का घर । रंडी का मकान ।
४. कर्म ।
५. कार्यपरिचालन । काम चलाना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वेष m. (ifc. f(आ or ई). cf. भूत-वेषी; fr. √ विष्) work, activity, management, VS.; Kauś.; KātyŚr.
dress, apparel, ornament, artificial exterior, assumed appearance (often also = look, exterior, appearance in general), Mn.; MBh. &c. (acc. with √ कृ or आ-√ स्था, ‘to assume a dress’, with √ गम् or वि-√ धा, ‘to assume an appearance’; with आ-च्छाद्य, ‘concealing one's appearance’, ‘disguising one's self’; प्रच्छन्न-वेषेण id.)
often w.r. for वेश
वेष mfn. working, active, busy, VS. (cf. प्रातर्-व्˚).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1019,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वेष पु० विष--अच् घञ् वा । भूषणादिना १ रूपान्तरकरणे २ वेश्याजनालये च भरतः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4970,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वेषः, पुं, वेवेष्टि व्याप्नोति अङ्गं वेषः पचादित्वादन् मूर्द्धन्यान्तः । विशन्ति नयनमनांस्यत्रेत्याधारे घञि वेशस्तालव्यान्तश्च । इति भरतः ॥ नेप- थ्यम् । (यथा, मनुः । ८ । २ । “विनीतवेषाभरणः पश्येत्कार्य्याणि कार्य्यि- णाम् ॥”) वेश्याजनाश्रयः । “द्वे दारिकाणां निवासस्थाने । विशति यूनां मनः कामुको वा वेशः शौ विश प्रवेशे घञ् । ‘नेपथ्ये गृहमात्रे च वेशो वेश्यागृहेऽपि च ।’ इति तालव्यान्ते रभसः ॥ ‘गृहमात्रे गणिकायाः सद्मनि वेशो भवेत्तु तालव्यः । तालव्यो मूर्द्धन्योऽलङ्करणे कथित आचार्य्यैः ॥’ इत्युष्मविवेकः । वेविषति व्याप्नुवन्ति जनमनांसीति धञि वेषो मूर्द्धन्यान्तोऽपि इत्येके तत्तु न हृद्यं मूर्द्धन्यान्तेषु सर्व्वत्र कोषादावनुपात्तत्वादिति मुकुटः ।” इति च भरतः ॥ (संस्थानविशेषः । यथा, रामा- यणे । १ । १७ । १९ । “यस्य देवस्य यद्रूपं वेषो यश्च पराक्रमः ॥” “वेषः संस्थानविशेषः ।” इति तट्टिका ॥ * ॥ वेवेष्टि व्याप्नोति कर्त्तॄनिति । पचाद्यच् । कर्म्म । इति निघण्टः । २ । १ ॥ * ॥ विष व्याप्तौ + घञ् । व्याप्तिः । यथा, वाजसनेयसंहितायाम् १ । ६ । “कर्म्मणे वां वेषाय वाम् ।” “वेषायच । विषॢ व्याप्तौ । घञ् वेषो व्याप्तिः । सूचितकर्म्मसु व्याप्त्यर्थं च वां युवामह- माददे ।” इति तद्भाष्ये महीधरः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-506-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वेष" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें