🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:42:00 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

व्यंग्य
vyaṃgya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
व्यंग्य १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ व्यङ्ग्य]
१. शब्द का वह अर्थ जो उसकी व्यंजना वृत्ति के द्वारा प्रकट हो । व्यंजना शक्ति के कारण प्रकट होनेवाला साधारण से कुछ विशिष्ट अर्थ । गूढ़ और छिपा हुआ अर्थ । विशेष दे॰ व्यंजना ।
२. वह लगती हुई बात जिसका कुछ गूढ़ अर्थ हो । ताना । बोली । चुटकी । क्रि॰ प्र॰—कहना ।—छोड़ना ।—बोलना ।—सुनना ।
व्यंग्य २ संज्ञा
१. व्यंजना वृत्ति द्वारा बोधित । परोक्ष संकेत द्वारा सूचित वा उपलक्षित [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्य्-अङ्ग्य &c. See col. 3.
व्य्-अङ्ग्य mf(आ)n. that which is manifested or indicated or made perceptible, Śaṃk.; Sāh.
(in rhet.) indicated by allusion or insinuation, implied, suggestive, Kpr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1029,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्यंग्य a. 1 Indicated by implication, indicated by covert or indirect allusion. --2 Suggested (as sense). --ग्यं Suggested sense, insinuation, the meaning hinted at (opp. वाच्य ‘the primary or expressed meaning’, and लक्ष्य ‘the secondary or indicated meaning’); इदमुत्तममतिशयिनि व्यंग्ये वाच्याद् ध्वनिर्बुधैः कथितः K. P. 1. --Comp. --उक्तिः f. covert expression, insinuation, inuendo.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1016-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व्यङ्ग्य त्रि० वि + अन्ज--ण्यत् । १ व्यञ्जनया वृत्त्या बोध्येऽर्थे “वाच्योऽर्थोऽभिधया बोध्यो लक्ष्यो लक्षणया मतः । व्यङ्ग्यो व्यञ्जनया ताः स्युस्तिस्रः शब्दस्य शक्तयः” सा० द० । २ प्रकाश्ये च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4979,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व्यङ्ग्यः, त्रि, व्यञ्जनया बोध्योऽर्थः । यथा, -- “वाच्योऽर्थोऽभिधया बोध्यो लक्ष्यो लक्षणया मतः । व्यङ्ग्यो व्यञ्जनया ताः स्युस्तिस्रः शब्दस्य शक्तयः ॥” इति साहित्यदर्पणे २ परिच्छेदः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-530-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "व्यंग्य" आता है (36)
सोल्लुंठ व्यंग्य । परिहास । चुटकीसंतक्षण चुभने या लगनेवाली बात । व्यंग्यवाक्सार व्यंग्यवाक्प्रतोद वाणी का अंकुश । व्यंग्य । तानाबिंग वह चुभती हुई बात जिसका गूढ़ अर्थ हो । व्यंग्य । काकूक्ति । विशेष—दे॰ '…आवाजा बोली ठोली । ताना । व्यंग्य । क्रि॰ प्र॰—कसना । —फेकना । —मारना । —सुना…विद्रूप पारहास । व्यंग्य । मजाक । ठठ्ठापचकल्यानी ‡ वि॰ पाँच का कल्याण करनेवाला । धूर्त । चाइयाँ । (व्यंग्य)मिटियामहल मिट्टी का मकान । झोपड़ी । (व्यंग्य)कटाक्ष तिरछी चितवन । तिरछी नजरअधिक्षेप फेकनामहापुरुष नारायणसूच्य सूचना के योग्य । जताने लायकउल्लुंठा लुढ़कनमहात्मा वह जिसकी आत्मा या आशय बहुत उच्च हो । वह जिसका स्वभाव, आचरण और विचार आद…साष्टांग आठो अंग सहित । यौ॰—साष्टांग प्रणाम=मस्तक, हाथ, पैर, हृदय, आँख, जाँघ, ब…दिव्यदृष्टि अलौकिक दृष्टि जिससे गुप्त, परोक्ष अथवा अंतिरिक्ष के पदार्थ दिखाई दें ।…छेड छू या खोद खादकर तंग करने की क्रियाझूल वह चौकोर कपड़ा जो प्रायः शोभा के लिये चौपायों की पीठ पर डाला जाता हैदुम पूंछ । पुच्छ । मुहा॰—दुम के पीछे फिरना = साथ साथ लगा फिरना । पीछे पीछे…बीट पक्षियों की विष्ठा । चिड़ियों का गुहबोल मनुष्य के मुँह से उच्चारण किया हुआ शब्द या वाक्य । वचन । वाणीलेव अच्छी तरह घुली हुई मिट्टी या पिसी हुई ओषधियाँ जो किसी स्थान पर लगाई जा…कोचा तलवार, कटार, आदि का हलका घाव जो पार न हुआ हो । क्रि॰ प्र॰ —देना ।—मारन…फबती वह बात जो समय के अनुकूल हो । देशकालानुसार सूक्तिशोशा निकली हुई नोकसानी वह भोजन जो पानी में सानकर पशुओं को खिलाया जाता है । विशेष—नाद में भूसा…हजरत महात्मा । महापुरुष । जैसे,— हजरत मुहम्मदकोथला बडा थैलाछेडना छूना या खोदना खादना । दबाना । कोंचना । जैसे,—इस फोडे को छेडना मत, दवा …बरकती बरकतवाला । जिसमें बरकत हो । जैसे,—जरा अपना बरकती हाथ उधर ही रखना । (व्…बेलंद † वि॰सोखना शोषण करना । रस खींच लेना । चूस लेना । सुखा डालनामुरशिद गुरु । पथप्रदर्शकरुस्तम फारस का एक प्रसिद्ध प्राचीन पहलवान । विशेष—इसकी गणना संसार के बहुत बड़…बुजुर्ग जिसकी अवस्था अधिक हो । वृद्ध । बड़ा
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें