🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:50:57 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

संघर्ष
saṃgharṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
संघर्ष संज्ञा पुं॰ [सं॰ सङ्घर्ष]
१. एक चीज का दूसरी चीज के साथ रगड़ खाना । संघर्षण । रगड़ । घिस्सा ।
२. दो विरोधी व्यक्तियों या दलों आदि में स्वार्थ के विरोध के कारण होनेवाली प्रतियोगिता या स्पर्धा ।
३. वह अंहकारसूचक वाक्य जो अपने प्रतिपक्षी के सामने अपना बड़प्पन जतलाने के लिये कहा जाय ।
४. किसी चीज को घोटने या रगड़ने की क्रिया । रगड़ना । घिसना ।
५. असूया । ईर्ष्या । डाह (को॰) ।
६. कामोद्दीपन । कामोत्तेजना (को॰) ।
७. शत्रुता । बैर भाव (को॰) ।
८. धीरे धीरे चलना । टहलना ।
९. शर्त लगाना । बाजी लगाना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सं-घर्ष m. rubbing together, friction, MBh.; Kāv. &c.
mutual attrition, rivalry, envy, jealousy in regard to (acc. with प्रति or comp.), ib.
sexual excitement, MBh. (B.) xv, 840 (C. संहर्ष)
going gently, gliding (= सं-सर्प), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1130,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
संघर्षः 1 Rubbing together, friction. --2 Grinding, trituration. --3 Collision, clash. --4 Emulation, rivalry, contest for superiority; तस्याश्च मम च कस्तिंश्चित्संघर्षे Dk.; नाट्याचार्ययोर्महान् ज्ञानसंघर्षो जातः M. 1. --5 Envy, jealousy. --6 Gliding, gently flowing.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1080-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
संघर्ष पु० सम् + घृष--घञ् । १ अन्योन्यदृढसंयोगे २ स्पर्द्धायां ३ संमर्दने च शब्दर० वा ङ् ।
सङ्घर्ष पु० सम् + घृष्--घञ् । १ परस्परघर्षणे २ स्पर्द्धायां ३ सं- सर्षे च शब्दर० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5174,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सङ्घर्षः, पुं, (सं + घृष + घञ् ।) सङ्घर्षणम् । (यथा, महाभारते । १ । १८ । २३ । “तेषां सङ्घर्षजश्चाग्निरर्च्चिर्भिः प्रज्वलन् मुहुः । विद्युद्भिरिव नीलाब्भ्रमावृणोत् मन्दरं गिरिम् ॥”) स्पर्द्धा । (यथा, महाभारते । १ । ७६ । ५ । “सुराणामसुराणाञ्च समजायत वै मिथः । ऐश्वर्य्यं प्रति संघर्षस्त्रैलोक्ये सचराचरे ॥”) संसर्पः । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-219-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "संघर्ष" आता है (30)
अभ्यामर्द युद्ध । संघर्षअभिसंताप युद्ध । संघर्ष । स्पर्धाभांडन लड़ाई । झगड़ा । संघर्षजदल युद्ध । संघर्षतनाजा बखेड़ा । झगड़ा । टंटा । दंगा । संघर्ष । फसाददलादली भिड़ंत । संघर्ष । होड़प्रांतदारण संघर्ष । युद्ध । लडाईखज पु वि॰ खाने योग्य । जो खाया जा सके । भक्ष्यछुप स्पर्शपौष वह महीना जिसमें पूर्णमासी पुष्य नक्षत्र में हो । पूसवाजिन शक्ति (वेद)संबाध बाधा । अड़चन । कठिनताप्रघात आघात । मारनाविमर्द चूर्ण करना । पीसनासंघट्ट रचना । बनावट । गठनअभिसंपात सम्मिलन । संगमखजा मथानीउद्घट्टन मुक्त करना । खोलनाहांत्र मृत्यु । मरण । मौतहाहाकार भय के कारण बहुत आदमियों के मुँह से निकला हुआ हाहा शब्द । घबराहट की चिल…खंडप्रलय वह प्रलय जो चतुर्युगी या ब्रह्मा का एक दिन बीत जाने पर होता है । विशेष…स्पर्द्धा स्पर्धा संज्ञा स्त्री॰अरा पु संज्ञा पुं॰ दे॰ 'आरा' । भौंहें अरालै अरेरति है उरकोर कटाक्षन ओर अरा…संघटन मेल । संयोगस्पृध् शत्रु । वैरीदंद किसी पदार्थ से निकलती हुई गरमी, जैसी तपी हुई भूमि पर मेघ का पानी पड़ने…घाना पु † क्रि॰ स॰ मारना । संहार करना । नाश करनाबजनी बजनेवाला । जो बजता होकुरखेत पु † संज्ञा पुं॰टकराहट टकराने का भाव या क्रिया
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें