🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:16:52 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

स्तंभ
staṃbha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्तंभ संज्ञा पुं॰ [सं॰ स्तम्भ]
१. खंभा । थंभा । थूनी ।
२. पेड़ का तना । तरुस्कंध ।
३. साहित्यदर्पण के अनुसार एक प्रकार का सात्विक भाव । किसी कारणविशेष से संपूर्ण अंगों की गति का अवरोध । जड़ता । अचलता । उ॰—देखा देखी भई, छूट तब तैं सँकुच गई, मिटी कुलकानि, कैसो घूघुट को करिबो । लागी टकटकी, उर उठी धकधकी, गति थकी, मति छकी, ऐसो नेह को उघरिबो । चित्र कैसे लिखे दोऊ ठाढ़े रहे 'कासीराम' नाहीं परवाह लाख लाख करो लरिबो । बंसी को बजैबी नट- नागर बिसरि गयो, नागरि बिसरि गई गागरि को भरिबो ।— रसकुसुमाकर (शब्द॰) ।
४. प्रतिबंध । रुकावट ।
५. एक प्रकार का तांत्रिक प्रयोग जिससे किसी की चेष्टा या शक्ति को रोकते हैं ।
६. काव्य के सात्विक भावों में से एक ।
७. विष्णपुराण के अनुसार एक ऋषि का नाम ।
८. अभिमान । गर्व । घमंड । दंभ ।
९. रोग आदि के कारण होनेवाली बेहोशी ।
१०. स्थिरता । कड़ापन (को॰) ।
११. नियंत्रित करना । दमन (को॰) ।
१२. भरना (को॰) ।
१३. सहारा । आश्रय । टेक (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्तम्भ m. (ifc. f(आ). ) a post, pillar, column, stem (as of a tree; also improperly applied to an arm), Kāṭh.; GṛŚrS.; MBh. &c.
support, propping, strengthening, Bhartṛ.
inflation, pretentiousness, arrogance, MBh.; R. &c.
fixedness, stiffness, rigidity, torpor, paralysis, stupefaction, MBh.; Kāv. &c.
becoming hard or solid, Rājat.
stoppage, obstruction, suppression (also the magical arresting of any feeling or force, as of hunger, thirst, or of the forces of water, fire &c. as taught in the Tantras), Kāv.; Suśr.; Pañcar.
filling up, stuffing, R.
N. of a partic. Adhyāya, Pat. on Pāṇ. v, 2, 60, Vārtt. 1
of a Ṛṣi &c., VP. (cf. g. कुञ्जादि and शौनकादि).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1258,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्तंभः [स्तंभ्-अच्] 1 Fixedness, stiffness, rigidity, motionlessness; रंभा स्तंभं भजति Vikr. 18. 29; Ki. 12. 28; गात्रस्तंभः स्तनमुकुलयोरुत्प्रबंधः प्रकंपः Māl. 2. 5; तत्संकल्पोपहितजाडिम स्तंभमभ्योति गात्रं 1. 35, 4. 2. --2 Insensibility, stupefaction, stupor, numbness, paralysis. --3 Stoppage, obstruction, hindrance; सोऽ पश्यत्प्रणिधानेन संततेः स्तंभकारणं R. 1. 74; वाक्स्तंभं नाटयति Māl. 8. --4 Restraint, curbing, suppressing; कृतश्चित्तस्तंभः प्रतिहतधियामजंलिरपि Bh. 3. 6. --5 Prop, support, fulcrum. --6 A pillar, column, post. --7 A stem, trunk (of a tree). --8 Stupidity. --9 Absence of feeling or excitability. --10 The suppression of any force or feeling by supernatural or magical means. --Comp. --उत्कीर्ण a. carved out of a post of wood (as a statue). --कर a. {1} paralysing, benumbing. {2} obstructing. --(रः) a fence. --कारणं cause of obstruction or impediment. --पूजा worship of the posts of temporary pavilions erected for marriages or other occasions of solemnity.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1144-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्तम्भ पु० स्तम्भ--अच् । (थाम) १ स्थूणायाम् अमरः । भावे घञ् । २ जडीभावे पु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5341,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्तम्भ, ग न उ रोधने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (क्र्या० स्वा० च०-पर०-सक० सेट् । क्त्वावेट् ।) ग, स्तभ्नाति । न, स्तभ्नोति । उ, स्तम्भित्वा स्तब्ध्वा । रोधनमावरणम् । इति दुर्गादासः । सौत्रधातुरयम् ॥
स्तम्भः, पुं, (स्तभ्नातीति । स्तम्भ + पचाद्यच् ।) स्थूणा । थाम इति खुँटी इति च भाषा । जडीभावः । स तु निष्प्रतिभता । इत्यमर- भरतौ । ३ । ३ । १३४ ॥ (यथा, माघः, । ५ । ४८ । “स्तम्भं महान्तमुचितं सहसा मुमोच दानं ददावतितरां सहसाग्रहस्तः । बद्धापराणि परितो निगडान्यलावीत् स्वातन्त्र्यमुज्ज्वलमवाप करेणुराजः ॥” “महान्तं स्तम्भं आलानं जाड्यञ्च सहसा मुमोच । स्तम्भः स्थूणाजडत्वहोरिति विश्वः ।” इति तट्टीका ॥ काण्डम् । यथा, रघुः । ५ । १५ । “आरन्यकोपात्तफलप्रसूतिः स्तम्बेन नीवार इवावविष्टः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-432-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "स्तंभ" आता है (21)
स्थाणु खंभ । थून । स्तंभस्कंभ खंभा । स्तंभस्कंभन खंभा । स्तंभथम खंभा । लाट । स्तंभ । थूनीखंभ स्तंभ । खंभातंभ पु संज्ञा पुं॰ श्रृंगार रस के १० वों में से एक । स्तंभथंब खंभा । स्तंभथाम खंभा । स्तंभथूनी लकड़ी आदि का गड़ा हुआ खड़ा बल्ला । खंभा । स्तंभ । थमसतून स्तंभ । खंभानिथंभ पु संज्ञा पुं॰ खंभा । स्तंभसितून स्तंभ । खंभा । थूनीसुतून खंभा । स्तंभधाक वृषअवष्टंभन सहारा लेना तथा देनास्थूण महाभारत के अनुसार विश्वामित्र के एक पुत्र का नामखाम चिट्ठी का लिफाफाखंभा पत्थर या काठ का लंबा खाड़ा टुकड़ा अथवा ईंट आदि की थोड़े घेरे की ऊँची ख…पाया पंलग, कुरसी, चौकी, तख्त आदि में खड़े डंडे या खंभे के आकार का वह भाग जि…पोस्ट जगह । स्थानमीनार ईंट, पत्थर आदि की वह चुनाई जो प्रायः गोलाकार चलती है । यह प्रायः किसी …
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें