🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:08:37 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अशोक
aśoka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अशोक के नाम (2.4.64) वंजुल
अरविन्द (कमल), अशोक, चूत (आम्र-मंजरी), नवमल्लिका (चमेली) और नीलकमल (1.1.29) अरविन्द · चूत · नवमल्लिका · नीलकमल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अशोक १ वि॰ [सं॰] शोकरहित । दु:खशुन्य । उ॰—देव अदेव नृदेव अरु, जितने जीव त्रिलोक । मन भायौ पायौ सबन कीन्हें सबन अशोक ।—रामचं॰, पृ॰ १९२ ।
अशोक २ संज्ञा पुं॰
१. एक प्रसिद्ध पेड़ । विशेष—इसकी पत्तियाँ आम की तरह लंबी और किनारों पर लहरदार होती है । इसमें सफेद मंजरी (मौर) लगती है जिसके झड़ जाने पर छोटे छोटे गोल फल लगते हैं जो पकने पर लाल होते हैं, पर खाए नहीं जाते । यह पेड़ बड़ा सुंदर और हरा भरा होता है, इससे इसे बगीचों में लगाते हैं । शुभ अवसरों पर इसकी पत्तियों की बंदनवारें बाँधी जाती हैं । यह शीतल, कसैला, कडुआ, मल को रोकनेवाला, रक्तदोष को दूर करनेवाला और कृमिनाशक समझा जाता हैं । इसकी छाल विशेषकर स्त्री रोगों में दी जाती है । इसके दो भेद होते हैं— एक के पत्ते रामफल के समान औऱ फूल कुछ नारंगी रंग के होते हैं । यह फागुन में फूलता है । दूसरे के पत्ते लंबे लंबे और आम के पत्तों के सामान होते हैं और इसमें सफेद फूल वसंत ऋतु में लगते हैं । पर्या॰—विशोक । मधुपुष्प । ककेलि । वेलिक । रक्तपल्लव । रागपल्लव । हेमपुष्प । बंजुल । कर्णपूर । ताम्रपल्लव । वामांघ्रिघातन । राम । रामा । नट । पिंड़ी । पुष्प । पल्लव- द्रुम । दोहलीक । सुभग । रोगितरु ।
२. पारा ।
३. भारतवर्ष का एक प्राचीन मौर्यवंशीय सम्राट् ।
४. विष्णु का एक नाम [को॰] ।
५. बकुल वृक्ष [को॰] ।
६. प्रसन्नता । आह्लाद [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. अ-शोक mf(आ)n. (√ 1. शुच्), not causing sorrow N.; Lalit.
not feeling sorrow, Nalod.
अ-शोक m. the tree Jonesia Asoka Roxb. (a tree of moderate size belonging to the leguminous class with magnificent red flowers), MBh. &c.
N. of a minister of king Daśaratha, R. i, 7, 3
of a well-known king (in Pāṭaliputra), MBh.; Buddh. &c.
अ-शोक n. the blossom of the Aśoka plant, Vikr., (cf. Pāṇ. iv, 3, 166; Siddh.)
quicksilver, L.
2. अ-शोक mfn. (√ 3. शुच्), without heat, ŚBr. xiv.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (113,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अशोक a. Without sorrow, not feeling or causing sorrow. --कः 1 N. of a tree having red flowers (Jonesia Aśoka Roxb.); (said, according to the convention of poets, to put forth flowers when struck by ladies with the foot decked with jingling anklets; cf. असूत सद्यः कुसुमान्यशोकः… पादेन नापैक्षत सुंदरीणां संपर्कमाशिंजितनूपुरेण Ku. 3. 26; Me. 78; R. 8. 62; M. 3. 12, 16; also पादाघातादशोकस्तिलककुरबकौ वीक्षणालिंगनाभ्यां स्त्रीणां स्पशांत् प्रियंगुविंकसति बकुलः सीधुगंडूषसेकात् । मंदारो नर्मवाक्यात् पटुमृटुहसनाच्चंपको वक्त्रवातात् चूतो गीतान्नमेरुविंकसति च पुरो नर्तनात्कर्णिकारः). --2 N. of Viṣṇu. --3 N. of a minister of king Daśaratha. --4 N. of a celebrated king of the Maurya dynasty, said to have reigned from 234-198 B. C. --5 N. of the tree बकुल. --कं 1 N. of a medical plant (कटुक). --2 The sixth day in the first half of Chaitra. --3 One of the female domestic deities of the Jainas. --का 1 Quicksilver. --2 The blossom of the Aśoka plant (forming one of the five arrows of Cupid). --Comp. --अरिः the कदंब tree. --अष्टमी [नास्ति शोको यस्याः कर्म˚] the eighth day in the first half of Chaitra. --तरुः, --नगः, --वृक्षः the Aśoka tree. --तीर्थं a holy place named Aśoka near Benares. --त्रिरात्रः, --त्रं N. of a festival or व्रत which lasts for three nights; अस्त्यशोकत्रिरात्राख्यं व्रतं शोकभयापहं । त्रिरात्रं तच्च कर्तव्यं व्रतं शोकविनाशनं ॥. --पूर्णिमा N. of a certain holiday, a ceremony to be observed on the 15th day of the month of [] Phālguna. --मंजरी N. of a metre. --रोहिणी N. of a medical plant (कटुका). --वनिका a grove of Aśoka trees; ˚न्याय see under न्याय. --षष्ठी N. of a certain holiday; चैत्रे मास्यसिते पक्षे षष्ठ्यां षष्ठीं प्रपूजयेत् । सुखाय पुत्रलाभाय शुक्लपक्षे तथैव च ॥.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0202-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अशोक पु० नास्ति शोको यस्मात् ५ ब० । १ स्वनामख्याते वृक्षे, २ बकुलवृक्षे च । ३ पारदे न० । ४ कटुकवृक्षे स्त्री । ६ त० । ५ शोकशून्ये त्रि० ६ विष्णौ पु० “सत्यनामा भवा शोकः” “अशोकः शोकनाशनः” इति च विष्णुस० । “अशोकमर्थान्वितनामताशया गतान् शरण्यं गृहशोचि- नोऽध्वगान् । अमन्यतावन्तमिवैष पल्लवैः प्रतीष्टकामज्वल- दस्त्रजालकम्” नैष० “सनूपुररवेण स्त्रीचरणेनाभि- ताडनम् । दोहदं तदशोकस्य ततः पुष्पोद्गमोभवेत्” एतदनुसारेणैव कविभिस्तया वर्ण्ण्यते यथा “असूत सद्यः कुसुमान्यशोकःस्कन्धात् प्रभृत्येव सपल्लवानि । पादेन नापैक्षत सुन्दरीणां संस्पर्शमाशिञ्जितनूपुरणेन” कुमा० नवकिसलयरागेणार्द्रपादेन बाला स्कुरितनखरुचा द्वौ हन्तुमर्हत्यनेन । अकुसुमितमशोकं दोहदापेक्षया वा प्रणमितशिरसं वा कान्तमार्द्रापराधम्” “अनेन तनुमध्यया मुखरनूपुराराविणा नवाम्बुरुहकोमलेन चरणेन सम्भा- वितः । अशोक! यदि सद्य एव मुकुलैर्न सम्पत्स्यसे मुधा वहसि दोहदमिति” “सर्व्वाशोकलतानां प्रथमं सूचितवसन्तविभवानाम् । निर्वृत्ते दोहदेऽस्मिन् संक्रा- न्तानीव मुकुलानि” इति च मालवि० । अयमशोकः नवपत्रिकान्तर्गतः “कदली दाडिमी धान्यं हरिद्रा मानकं कचुः । विल्वोऽशोको जयन्ती च विज्ञेया नव पत्रिकाः” दु० त० । एतदधिष्ठात्री शोकरहिता “अशो- कस्थायै शोकरहितायै” इति दुर्गापूजापद्धतिः । अशो- कश्च द्विविधः रक्ताशोकः पीताशोकश्च पीतरक्तपुष्पभेदेन तयोः तथात्वम् । तत्र रक्ताशोकाभिप्रायेण “अशोकनि भर्त्सितपद्मरागम्” कुमा० । “रक्ताशोकलताविशेषितगुणो- विम्बाधरालक्तकः” मालवि० पीताशोकवर्ण्णन तु माल- विकाग्नि मित्रे तृतीयाङ्के तपनीयाशोकवर्णने दृश्यम् । [] “अशीकोहेमपुष्पश्च वञ्जुलस्ताम्रपल्लवः । कङ्केलिः पिण्ड- पुष्पश्च गन्धपुष्पो नटस्तथा । अशोकः शीतलःस्निग्धो ग्राही वर्ण्यः कषायकः । दोषापचीतृषादाहकृमिशोषविषास्र- जित्” भा० प्र० पर्य्यायगुणादि । चान्तः शोकाभावे त्रिका० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0485-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अशोकं, स्त्री, पारदं । इति मेदिनी ॥ शोकरहिते त्रि ॥
अशोकः, पुं, (नास्ति शोको यस्मात् ।) स्वनाम- ख्यातपुष्पवृक्षविशेषः । तत्पर्य्यायः । शोकनाशः २ विशोकः ३ वञ्जुलद्रुमः ४ वञ्जलः ५ मधुपुष्पः ६ अपशोकः ७ कङ्केल्लिः ८ केलिकः ९ रक्तपल्लवः १० चित्रः ११ विचित्रः १२ कर्णपूरः १३ सुभगः १४ दोहली १५ ताम्रपल्लवः १६ रोगितरुः १७ हेमपुष्पः १८ रामा १९ वामाङ्घ्रिघातनः २० पिण्डीपुष्पः २१ नटः २२ पल्लवद्रुः २३ । अस्य- गुणाः शीतलत्वं । हृद्यत्वं । पित्तदाहश्रमापहत्वं । गुल्मशूलोदराध्माननाशित्वं । कृमिकारकत्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ अस्य पर्य्यायगुणाः । “अशोको हेमपुष्पश्च वञ्जुलस्ताम्रपप्लवः । कङ्केल्लिः पिण्डपुष्पश्च गन्धपुष्पो नटस्तथा ॥ अशोकः शीतलस्तिक्तो ग्राही वर्य्यः कषायकः । दोषापचीतृषादाहकृमिशोषविषास्रजित्” ॥ इति भावप्रकाशः ॥ अस्य कलिकाभक्षणविधिरशीकाष्टमीशब्दे द्र- ष्टव्यः ॥ (योषितां सनूपुरचरणप्रहारेण अशो- कानां पुष्पोद्गमो भवतीति कविसमयप्रसिद्धिः । यदुक्तम् । “पादाघातादशोकं विकसति वकुलं योषिता- मास्यमद्यैः” । इति साहित्यदर्पणे । अपरञ्च । [] “पादाहतः प्रमदया विकसत्यशोकः शोकं जहाति वकुलो मुखशीधुसिक्तः” । अपरञ्च । “सनूपुररवेण स्त्रीचरणेनाभिताडनम् । दोहदं यदशोकस्य ततः पुष्पोद्गमो भवेत्” ॥ कुमारसम्भवे ऽपि । “असूत सद्यः कुसुमान्यशोकः” । इति ॥ “कुसुमं कृतदोहदस्त्वया यदशोकोऽयमुदीरयिष्यति” । इति रघुवंशे । “अशोकवल्कलक्वाथं शृतं दुग्धं सुशीतलं । यथाबलं पिबेत्प्रातस्तीव्रासृग्दरनाशनं’ ॥” इति वैद्यकचक्रपाणिसंग्रहः ॥ “अशोकवल्कलप्रस्थं तोयाढके विपाचितं । तेन पादावशेषेण जीरकेण तथैव च ॥ घृतप्रस्थं पचेदेतत्प्रक्षिप्य च तथापरं । तण्डुलाम्बून्यजाक्षीरं प्रस्थं प्रस्थं पृथक् पृथक् ॥ केशराजरसस्यापि प्रस्थमेकं भिषग्वरः । जीवनीयैः पियालैश्च परूषसरलाञ्जनैः ॥ यष्ट्याह्वाशोकमूलञ्च मृद्वीका च शतावरी । तण्डुलीयकमूलञ्च कल्कैरेतैः पलार्द्धकैः ॥ शर्करायाः पलान्यष्टौ गर्भदन्त्वाशुचूर्णितं । पुष्यायोगेन तत्पीतं निहन्यात् सर्व्वदोषजं ॥ श्वेतं कृष्णं तथा नीलं प्रदरं हन्ति दुस्तरं । कुक्षिशूलं योनिशूलं पृष्ठशूलञ्च दारुणं ॥ मन्दाग्निमरुचिं पाण्डुं कृशतां श्वासकासिनां । अशोकघृतमेतत्तु विख्यातं स्त्रीगदेषु च” ॥ * ॥ अशोकघृतं ॥ * ॥ इति वैद्यकस्नेहमालिकायां ॥)
अशोकः, त्रि, (नास्ति शोको यस्येति वाच्यलिङ्गः ।) शोकरहितः । यथा, “त्वामशोक हराभीष्ट मधुमाससमुद्भव । पिबामि शोकसन्तप्तो मामशोकं सदा कुरु” ॥ इति तिथ्यादितत्त्वं ॥ (स्वनामख्यातो दशरथस्य मन्त्री । उक्तं रामायणे । “धृष्टिर्जयन्तो विजयः सिद्धार्थोऽप्यर्थसाधकः । अशोको धर्म्मपालश्च सुमन्त्रश्चाष्टमोऽभवत्” ॥ स्वनामख्यातो नृपतिश्च, यथा भारते । “अशोको नाम राजाभून्महावीर्य्योऽपराजितः । तस्मादवरजो यस्तु राजन्नश्वपतिः स्मृतः” ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-137-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अशोक" आता है (6)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें