🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:54:27 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अश्रु
aśru
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अश्रु संज्ञा पुं॰ [सं॰] मन के किसी प्रकार के आवेग के कारण आँखों में आनेवाला जल । आँसू ।
२. काव्य में अनुभाव के अंतर्गत सात्विक के नौ भेदौं में से एक ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अश्रु n. (उस् m. only once, ŚBr. vi and once, R.) a tear, RV. x, 95, 12 and 13; AV. &c. with √ मुच्, or √ कृ [MBh. xii, 12491] or √ वृत्, Caus. [R.] to shed tears
अश्रु [supposed to stand for दश्रु fr. √ दंश्: cf. Gk. δάκρυ; Lat. lacryma for dacryma; Goth. tagrs; Eng. tear; Mod. Germ. Zähre].
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (114,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अश्रु n. [अश्नुते व्याप्नोति नेत्रमदर्शनाय, अश्-क्रुन् Uṇ. 5. 29, 2. 13, 4. 102] A tear; पपात भूमौ सह सैनिकाश्रुभिः R. 3. 61. [cf. Zend asru; Pers. ars.]. --Comp. --उपहत a. affected by tears, covered with tears. --कला a tear-drop. --नाली Fistula Lachrymalis. --परिपूर्ण a. filled with tears; ˚अक्ष having eyes filled with tears. --परिप्लुत a. suffused or filled with tears, bathed in tears. --पातः flow of tears, shedding tears. --पूर्ण a. filled with tears; ˚आकुल troubled and filled with tears; Bg. 2. 1. --मुख a. suffused with tears, (suddenly) bursting into tears; एकपदेऽश्रुमुखी संवृत्ता V. 5; संसदश्रुमुखी बभौ R. 15. 66; Ku. 6. 92. --लोचन, --नेत्र a. with tears in the eyes, with tearful eyes. --शालिन् a. having tears, tearful.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0203-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अश्रु न० अश्नुते व्याप्नोति नेत्रमदर्शनाय अश--क्रुन् । नेत्र- जले “पपात भूमौ सह षैनिकाश्रुभिः” दूषयामास कैकेयी शोकोष्णैः पार्थिवाश्रुभिः” “तमश्रु नेत्रावरणं प्रमृज्य” इति च रघुः । “श्लेष्माश्रु दूषिका स्वेदः” मनुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0496,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अश्रु, क्ली, (अश्नुते नेत्रमिति । अश् + रुक् । अथ वा न श्रयति इति । न + श्रि + डुन् ।) चक्षुर्ज्जलं । तत्पर्य्यायः । नेत्राम्बु २ रोदनं ३ अश्रं ४ अस्रं ५ अस्रु ६ वाष्पं ७ । इत्यमरकोषशब्दरत्नावल्यौ । (“श्रुतदेहविसर्ज्जनः पितुश्चिरमश्रूणि विमुच्य राघवः” । इति रघुवंशे ।) लोचं ८ । इति जटा- धरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-144-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अश्रु" आता है (15)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें