🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:36:21 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अस्थि
asthi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अस्थि संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. हड्डी । उ॰—औरौ कया सबै बिसराई लेत तुम्हारो नाम । सूर स्याम ता दिन तैं बिछउरे, अस्थि रहै कै चाम ।—सूर॰, २ । ३३०९ ।
२. फल की गुठलीया गिरी [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अस्थि n. (see अस्थन्), a bone, AV.; VS. &c.
the kernel of a fruit, Suśr. (cf. 3. अष्टि);
अस्थि [Lat. os, ossis assimilated fr. ostis; Gk. ὀστέον]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (122,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अस्थि n. [अस्यते अस्-कथिन् Uṇ. 3. 154] 1 A bone (changed to अस्थ at the end of certain compounds; cf. अनस्थ, पुरुषास्थ). --2 The kernel or stone of a fruit; न कार्पासास्थि न तुषान् Ms. 4. 78. [cf. L. os; Gr. osteon; Zend. asta; Pers. astah] --Comp. --कृत्, --तेजस्, --संभवः, --सारः, --स्नेहः marrow; Māl. 5. 18. --छलितं a particular fracture of the bone; (पार्श्वयोरस्थिहीनोद्गतं). --जः {1} marrow. {2} thunderbolt. --तुंडः [अस्थीव कठिनं तुंडमस्य] {1} a kind of bird whose mouth or beak is as hard as a bone. {2} a bird. --तोदः pain in the bones. --त्वच् f. periosteum. --धन्वन् m. N. of Śiva. --पंजरः ‘a cage of bones’, a skeleton. --प्रक्षेपः throwing the bones of the dead into the Ganges or any holy waters. --भक्षः, --भुक् ‘an eater of bones’, a dog. --भंगः fracture of the bones. --भूयस् [] a. consisting chiefly of bones, dried up. --भेदः {1} fracturing or breaking a bone. {2} a sort of bone. --भेदकः a bone-breaker. --माला {1} a string or wreath of bones. {2} a row of bones. --मालिन् m. N. of Śiva. --युज् m. [अस्थि युनक्ति] a kind of tree (हस्तिशुंडावृक्ष). --योगः the joining of a broken limb. --विग्रह a. reduced to a skeleton. --(हः) N. of भृंगिन्ं, Śiva's attendant. --शृंखला, --संहारः, --संहारिका N. of the plant Heliotropium Indicum (ग्रंथिमतीवृक्ष). --शेष a. [अस्थिमात्रं शेषोऽस्य] very lean, reduced to a skeleton. --शोषः dryness and decay of the bones. --संहारकः {1} bone-seizer. {2} the adjutant bird. --संचयः {1} collecting the bones or their ashes after burning a corpse. {2} a heap of bones. --संधिः {1} a joint, an articulation. {2} uniting a broken bone. --समर्पणं throwing the bones of the dead body into the Ganges or holy waters. --स्थूणः ‘having the bones for its pillars’, the body. --स्रंस a. Ved. causing the bones to fall asunder.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0216-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अस्थि न० अस्यते अस + क्थिन् । मांसाभ्यन्तरस्थे (हाड) इति [] ख्याते धातुभेदे । अस्थिस्वरूपाद्युक्तं भावप्रका० । “मेदोयत्स्वाग्निना पक्वं वायुना चातिशोषितम् । तदस्थिसंज्ञां लभते स सारः सर्वविग्रहे । अभ्यन्तरगतैः सारैर्यथा- तिष्ठन्ति भूरुहाः । अस्थिसारैस्तथा देहाध्रियन्ते देहिनां ध्रुवम् । तस्माच्चिरविनष्टेषुत्वङमांसेषु शरीरिणाम् । अस्थीनि न विनश्यन्ति सारा एतानि सर्वथा” । अथास्थ्नां संख्या- माह । “शल्यतन्त्रेऽस्थिखण्डानां शतत्रयमुदाहृतम् । तान्येवात्र निगद्यन्ते तेषां स्थानानि यानि च । सविंशति- शतन्त्व स्थ्नां शाखासु कथितं बुधैः । पार्श्वयोः श्रोणिफलके- वक्षःपृष्ठोदरेषु च! जानीयाद्भिषगेतेषु शतं सप्तदशोत्तरम् ग्रीवायामूर्द्ध्वगां विद्यादस्थ्नां षष्टिं त्रिसंयुताम्” । तत्र शाखागतान्याह । “एकैकस्यां पादाङ्गुल्यां त्रीणि त्रीणि तानि पञ्चदश पादतले पञ्चास्थिशलाकास्तदाधारभूत- मेकमस्थि । एवं षट् कूर्चे द्वे २ गुल्फे द्वे २ पार्ष्णावेकैकं २ जङ्घयोर्द्वे २ जानुन्येककैकम् २ एवं त्रिंशदेक- स्मिन् सक्थिनि भवन्ति । एतेनेतरसक्थि बाहू च व्याख्यातौ । अथ पार्श्वादिगतान्याह । “पार्श्वयो षट्त्रिंशत् ३६ षट्त्रिंशत् ३६ । शिश्ने भगे वा एकं १ नितम्बयोरेकैकं २ त्रिके एकम् १ वक्षस्यष्टौ ८ पृष्ठे- त्रिंशत् अक्षकसंज्ञे द्वे २” योगात् ११७ । अथ ग्रीवोर्ध्व- गतान्याह । ग्रीवायां नव ९ कण्टनाड्यां चत्वारि ४ हन्वो- रेकैकं २ दन्तेषु द्वात्रिंशत् ३२ नासायां त्रीणि ३ तालु- न्येकं १ गण्डयोरेकैकं २ कर्णयोरेकैकं २ शङ्घयोरेकैकं २ शिरसि षट् । एतान्यस्थीनि पञ्चविधानि भवन्ति तानि यथा “तरुणानि कपालानि रुचकानि भवन्ति च । वल- यान्यपि तानि स्युर्नलकानि च कानि चित् । अक्षिकोषश्रुति घ्राणग्रीवासु तरुणानि हि । शिरःशङ्खकपोलेषु ताल्वं- सप्रोथजादिषु । कपालानि भवन्त्येषु, दन्तेषु रुचकानि च । प्रायः पार्श्वयुगे पृष्ठे वक्षोजठरपायुषु । पादयोर्बलयानि स्युर्नलकानि ब्रुवेऽधुना । हस्तपादाङ्गुलितले कूर्च्चे च मणि- बन्धयोः । बाहुजङ्घाद्वये चापि जानीयान्नलकानि तु” । अथैषां प्रयोजनमाह “मांसान्यन्त्राणि बद्धानि शिराभिः स्नायुभिस्तथा । अस्थीन्यालम्बनं कृत्वा न दीर्य्यन्ते पतन्ति न” सुश्रुते । याज्ञ० तु “प्राधान्यात् अन्याथासंख्याऽभिहिता यथा । “स्थालैः सह चतुःषष्टिर्दन्ता वै विंशतिर्नखाः । पाणि- पादशलाकाश्च तासां स्थानचतुष्टयम् । षष्ट्यङ्गुलीनां द्वे पार्ष्ण्योर्गुल्फेषु च चतुष्टयम् । चत्वार्य्यंरत्निकास्थीनि जङ्घयो- स्तावदेव तु । द्वे द्वे जानुकपोलोरफलकांससमुद्भवे । अक्ष- [] तालूषके श्रोणोफलके च विनिर्द्दिशेत् । भगास्थ्येकं तथा पृष्ठे चत्वारिंशच्च पञ्च च । ग्रीवा पञ्चदशास्थिः स्याज्ज- त्र्वेकैकं तथा हनुः । तन्मूले द्वे ललाटाक्षिगण्डे नासा धनास्थिका । पार्श्वकाः स्थालकैः सार्द्धमर्वुदैश्च द्विसप्ततिः । द्वौ शङ्खकौ कपालानि चत्वारि शिरसस्तथा । उरःसप्तदशा- स्थीनि पुरुषस्यास्थिसंग्रहः” “अस्थिभिरस्थीनि मांसैर्मा- सानि त्वचा त्वचम्” इति श्रुतिः “मलमूत्रपुरीषास्थि निर्गतं ह्यशुचि स्मृतम्” मनुः अल्पार्थे कन् । अस्थिकं तत्रार्थे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0568-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अस्थि, क्ली, (अस्यते क्षिप्यते यत् । अस् + क्थिन् ।) शरीरस्थसप्तधात्वन्तर्गतधातुविशेषः । हाड इति भाषा । तत्सङ्ख्यादि शारीरशब्दे द्रष्टव्यं ॥ तत्- पर्य्यायः । कीकसं २ कुल्यं ३ मेदोजं ४ । इत्य- मरादयः ॥ (अस्थिस्वरूपाद्युक्तं भावप्रकाशे । “मेदो यत् स्वाग्निना पक्वं वायुना चातिशोषितं । तदस्थिसंज्ञां लभते स सारः सर्ब्बविग्रहे ॥ अभ्यन्तरगतैः सारैर्यथा तिष्ठन्ति भूरुहाः । अस्थिसारैस्तथा देहा ध्रियन्ते देहिनां ध्रुवं ॥ तस्माच्चिरविनष्टेषु त्वङ्मांसेषु शरीरिणाम् । अस्थीनि न विनश्यन्ति सारा एतानि सर्व्वथा” ॥ “मेदसोऽस्थि ततो मज्जा मज्जतः शुक्रसम्भवः” ॥ इति सुश्रुतः ॥ त्रीणि सषष्ठान्यस्थिशतानि वेदवादिनो भाषन्ते । शल्यतश्रेषु त्रीण्येवशतानि । तेषां सविंशमस्थि- शतं शाखासु । सप्तदशोत्तरं शतं स्रोणि पार्श्व- पृष्ठोदरोरस्सु । ग्रीवां प्रत्यूर्द्धं त्रिषष्टिः । एव- [] मस्थ्नां त्रीणि शतानि पूर्य्यन्ते ॥ एकैकस्यान्तु पादाङ्गुल्यां त्रीणि त्रीणि तानि पञ्च- दश । तलकूष्ठगुल्फसंश्रितानि दश । पार्ष्ण्यामेकं । जङ्घायां द्वे । जानुन्येकं । एकमूराविति । त्रिंशदेव- मेकस्मिन् सक्थीनि भवन्ति । एतेनेतर सक्थि- बाहू च व्याख्यातौ ॥ श्रोण्यां पञ्च तेषां गुदभग नितम्बेषु चत्वारि । त्रिकसंश्रितमेकं । पार्श्वे षट्त्रिंशदेवमेकस्मिन् द्वितीयेऽप्येवं । पृष्ठे त्रिं- शत् । अष्टावुरसि । द्वे अक्षकसंज्ञे । ग्रीवायां नवकं । कण्ठनाड्यां चत्वारि । द्वे हन्वोः । दन्ता द्वात्रिंशत् । नासायां त्रीणि । एकं तालुनि । गण्ड- कर्णशङ्खेष्वेकैकं । षट् शिरसि ॥ एतानि पञ्च- बिधानि भवन्ति । तद्यथा । कपाल-रुचक-तरुण-बलय-नलकसंज्ञानि । तेषां जानुनितम्बांसगण्डतालुशङ्खशिरस्सु कपालानि । दशनास्तु रुचकानि । घ्राणकर्णग्रीबाक्षिकोषेषु तरुणानि । पाणिपादपार्श्वपृष्ठोदरोरस्सु बल- यानि । शेषाणि नलकसंज्ञानि ॥ “मांसान्यत्रनिबन्धानि सिराभिः स्नायुभिस्तथा । अस्थीन्यालम्बनं कृत्वा नशीर्य्यन्ते पतन्ति वा” ॥ इति च सुश्रुतः ॥) वीजं । इति रायमुकुटः वैद्य- कश्च ॥ आँटी इति भाषा ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-156-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अस्थि" आता है (10)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें