🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:37:26 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आडंबर
āḍaṃbara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आडंबर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ आडंबर]
१. गंभीर शब्द ।
२. तुरही का शब्द ।
३. हाथी की चिग्घाड़ ।
४. ऊपरी बनावट । तड़क भड़क । टीम टाम । झूठा आयोजन । ढोंग । कपटवेष जिससे वास्तविक रुप छिप जाय । जैसे,—(क) उसमें विद्या तो ऐसी ही वैसी है, पर वह आडंबर खूब बढ़ाए हुए है ।—(ख) आजकल के साधुओं के आडंबर ही आडंबर देख लो । क्रि॰ प्र॰—करना ।—फैलना ।—बढ़ाना ।—रचना ।
५. आच्छादन । यौ॰—मेघाडंबर ।
६. तंबू ।
७. बड़ा ढोल जो युद्ध में बजाया जाता है । पटह ।
८. कोलाहल करना । जोर जोर से या आधिक बोलना [को॰] ।
९. बादलों का गर्जन । मेघगर्जन [को॰] ।
१०. युद्धघोषण या आक्रमण की सूचना देने का पटह या नगाड़ा [को॰] ।
११. प्रसन्नता । आह्वलाद [को॰] ।
१२. पलक [को॰] ।
१३. अंग- संवाहन । मालिश [को॰] ।
१४. क्रोध । कोप [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आडम्बर m. a kind of drum, ŚBr. xiv; MBh.; R.
a great noise, Śārṅg.
noisy behaviour, speaking loud or much, bombast, Kathās.; Sāh. &c.
the roaring of elephants, Kād.
the sounding of a trumpet as a sign of attack, L.
ifc. immensity, sublimity, the highest degree of Uttarar.; Kathās.; Bālar.
pleasure, L.
the eyelid
(the war-drum personified) N. of a being in the retinue of Skanda, MBh. ix, 2541.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (133,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आडंबरः [आ-डंब्-क्षेपे, अरन्] 1 Pride, arrogance. --2 Show; means, external appendage; विरचितनारसिंहरूपाडंबरं K. 5, 309; निर्गुणः शोभते नैव विपुलाडंबरोपि ना Bv. 1. 115. --3 The sounding of a trumpet as a sign of attack. --4 Commencement. --5 Fury, anger, passion; दंतिनामाडंबररवेण K. 114. --6 Happiness, pleasure. --7 The roaring of clouds and of elephants; Bv. 1. 4. --8 The eyelid. --9 A drum used in a battle. --10 (Hence) A charge sounded by musical instruments; the din or uproar of the battle. --रं Rubbing and kneading the body. --Comp. --आघातः one who beats a drum.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0231-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आडम्बर पु० आ + डवि--क्षेपे, अरन् । १ हर्षे, २ दर्पे, ३ तूर्य्यस्वने, ४ आरम्भे ५ संरम्भे, ६ अक्षिलोम्नि, घनगर्ज्जि- ते, ७ आयोजने च । मत्वर्थे इनि! आडम्बरिन् त- द्युक्ते त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0645,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आडम्बरः, पुं, (आङ् + दम् + वरच् । ततः द स्थाने ड । आडम्ब्यते डवि क्षेपे घञ् भावे वा । आडम्बं राति रमयति वा आतोनुपेति कः । मूलविभुजेति वा कः । आडम्बयति वा बाहुलकादरन् ।) पटहः । तूर्य्यरवः । गजेन्द्रगर्जनं । इत्यमरः ॥ आरम्भः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ पक्ष्म । दर्पः । इति मेदिनी ॥ क्रोधः । इति स्वामी ॥ हर्षः । इति शब्दरत्ना- वली ॥ (आयोजनं । एकत्र सन्निवेशः, यथा, भामिनीविलासे । “धातः किं नु विधौ विधातु- मुचितो धाराधराडम्वरः” ॥ युद्धं । रवार्थे यथा, “असारस्य पदार्थस्य प्रायेणाडम्बरो महान् । नहि तादृक्ध्वनिः स्वर्णे यथा कांस्ये प्रजायते” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-169-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आडंबर" आता है (24)
पटह दुंदुभी । नगाड़ा । डंका । आडंबरडंबर आयोजन । आडंबर । ढकोसला । धूम— घामसमारोह आडंबर । तड़क भड़क । धूम धामडुंबर डंबर । आडंबरअठोठ पु संज्ञा पुं॰ ठाट । आडंबर । पाखंडडफाण पु संज्ञा पुं॰ पाखंड । आडंबर । दंभबनौट बनावट । आडंबरबिडंब आडंबर । दिखावा । यौ॰—बिडंबरत = पाखंडरतदिखावा आडंबर । झूठा- ठाठ । ऊपरी तड़क भड़कआलड्वाल आडंबर । साज सज्जाबाह्याचरण केवल दिखौआ आचरण । आडंबर । ढकोसलाआटोप आच्छादन । फैलावडामर शिवकथित माना जानेवाला एक तंत्र जिसके छह भेद किए गए हैं— योग डामर, शिव …पाखंड वेदाविरुद्ध आचारघटाटोप बादलों की घटा जो चारों ओर से घेरे होंढचर किसी वस्तु को बनाने या ठीक करने का सामान या ढाँचा । आयोजन और सामान । क…टंटा उपद्रव । हलचल । दंगा । फसाद । क्रि॰ प्र॰—मचाना । मुहा॰—टंटा खड़ा करना …टिपुर गुमान । अभिमान । गुरूरतमकनत इज्जत । प्रतिष्ठाबनावट बनने या बनाने का भाव । रचना । गढ़त । जैसे,—इन दोनों कुरसियों की बनावट …ठाटबाट सजावट । बनावट । सजधजडीमडाम ठाठ । ऐंठ । तपाक । ठसक । अंहकारढकोसला ऐसा आयोजन जिससे लोगों को धोखा हो । धोखा देने का या मतलब साधने का ढँग ।…टिटिंबा † संज्ञा पुं॰
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें