🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:09:13 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आधा
ādhā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आधा वि॰ [सं॰ आर्द्ध, वा अद्धो, प्रा॰ अद्ध] [स्त्री॰ आधी] किसी वस्तु के दो बराबर हिस्सों में से एक । यौ॰— आधा साझा । आधा सीसी । मुहा॰— आधो आध = दो बराबर भागों में । जैसे — इन केलों को आधो ऐध बाँट लो । [यह क्रि॰ वि॰ की तरह आता है; जैसे, बीचो बीच ] आधा तीतर आधा बटेर = कुछ एक तरह का और कुछ दुसरी तरह का । बेजोड़ । बेमल । अंजबंड । क्रमविहीन । आधा होना = दुबला होना । जैसे,— वह सोच के मारे आधा हो गया । आधे आध = दो बराबर हिस्सों में बँटा हुआ । उ॰— लागे जब संग युग सेर भोग धरयो रंग आधे आध पाव चले नूपुर बजाइ के । — प्रिया॰ (शब्द॰) । आधे कान सुनना = यों ही या ऊपर से सुन लेना । उ॰— फैले बरसाने में न रावरी कहानी यह बानी कहूँ राधे आधे कान सुनि पावे ना । — रत्नाकार , भा॰ १, पृ॰ १४७ । आधी बात = जरा सी भी अपमानसूचक बात । जैसे,— हमने किसी की आधी बात भी नहीं सुनी । आधे पेट खाना = भरपेट न खाना । पूरा भोजन न करना । आधे पेट रहना = तृप्त होकर न खाना । आधी बात कहना या मुहँ से निकलना = जरा सी अपमानसूचक बात कहना । जैसे, — मेरे रहते तुम्हें कोई आधी बात नहीं कह सकता । आधी बात न पूछना = कुछ ध्यान न देना । कदर न करना । जैसे, — अब वे जहाँ जाते हैं, कोई आधी बात भी नहीं पूछता ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-√ धा P. Ā. -दधाति, -धत्ते (in the later language usually Ā.), 1. sg. आ-दधामि, AV. ii, 10, 5, &c.; Impv. 2. sg. आ-धेहि, AV. vi, 26, 1, &c.; pf. 3. pl. -दधुस्, RV. viii, 103, 1, &c.; aor. 3. pl. आ-धुस्, RV. iv, 6, 6, &c.; p. -दधान, p. Pass. -धीयमान (in comp., e.g. आ-धीयमान-चित्त, Rājat. v, 164); perf. -दधौ, &c.; [see under √ 1. धा], (P. and Ā.) to place on, put down, deposit, put; to impregnate, instil (e.g. good sentiments), impress, direct; to apply, appoint, RV.; AV.; ŚBr.; MBh. &c.; to add (fuel to fire), RV.; ŚBr.; ĀśvGṛ.; PārGṛ. &c.; to give or deposit in pledge, stake (money), RV.; to give, supply, lend, deliver, RV.; AV.; PārGṛ.; BhP. &c.; to accept, receive, RV.; AV.; MBh.; BhP. &c.; to make, constitute, effect, Ragh.; Mālav.; Rājat. &c.; (only Ā.) to keep, preserve, appropriate to one's self, hold, possess, take; to conceive (as a woman), get children, RV. &c.: Caus. -धापयति, to cause to put: Desid. Ā. -धित्सते, to wish to kindle (a fire), TBr. : P. (p. -धित्सत्) to be about to take up (a stick for punishing), MBh. xii, 3170.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (138,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आधा {c3c} U. 1 To put, place, deposit, implant, lodge; जनपदे न गदः पदमादधौ R. 9. 4; Bg. 5. 10; दुष्यंतेनाहितं तेजः Ś. 4. 3; आहितो जयविपर्ययोपि मे R. 11. 86 inflicted on me; 19. 26; संभृते शिखिनि गूढमादधुः 19. 54 consigned to the flames, burnt; धैर्यं चाधिषताधिकं Bk. 7. 102 plucked up greater courage. --2 To apply, propose, fix upon, direct towards; प्रतिपात्रमाधीयतां यत्नः Ś. 1; मय्येव मन आधत्स्त Bg. 12. 8; गमने मतिमाधत्त Rām.; Ś. 2. 3; आधीयतां धैर्ये धर्मे च धीः K. 63 direct; सर्वकार्येष्वाहितमतिः K. 56. --3 To appropriate to oneself, hold, possess, take, carry, have, bear; भूयो बभौ दर्पणमादधानां [] Ku. 7. 26; आधत्ते कनकमयातपत्रलक्ष्मीं Ki. 5. 39 takes or assumes; गर्ममाधत्त राज्ञी R. 2. 75, 5. 57; आहितक्रोधा Amaru. 18. --4 To bear up, uphold, support; शेषः सदैवाहितभूमिभारः Ś. 5. 4. --5 To cause, produce, create, rouse, excite (fear, wonder &c.); छायाश्चरंति बहुधा भयमादधानाः Ś. 3. 27; Ki. 4. 12, 6. 19, 8. 46, 57; Ku. 6. 20; Bk. 2. 8; विस्मयं M. 5. 17; K. 246; नवरसरुचिरां निर्मितिमादधती भारती K. P. 1; to put in, infuse; Śi. 2. 76. --6 To supply, give, impart (with dat., gen. or loc); शुद्धिमादधाना R. 1. 85; इंद्र त्रैलोक्यमाधाय Mb. --7 To appoint; तमेव चाधाय विवाहसाक्ष्ये R. 7. 20. --8 To consecrate (as fire); तत्राग्निमाधाय समित्समिद्धं Ku. 1. 57. --9 To perform, practise (as a vow &c.).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0239-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आधा" आता है (9)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें