🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:34:12 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आरण्य
āraṇya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आरण्य १ वि॰ [सं॰]
१. जंगली । बनैला ।
२. जंगल का । बन का । यौ॰—आरण्य कुक्कुट । आरण्य गान । आरण्य पशु ।
आरण्य २ संज्ञा पुं॰
१. दे॰ अरण्य ।
२. जंगली पशु ।
३. गोमय । गोबर ।
४. मेष, वृष सिंह राशियाँ (ज्योतिष) ।
५. बिना बोए उत्पन्न होनेवाला एक अन्न [को॰] । यौ॰.—आरण्यकांड=रामायण का तृतीय कांड । आरण्य कुक्कुट =बनमुर्गा । आरण्य गान=सामवाद के चार गानों में एक आरण्यपर्व=महाभारत का एक पर्व । आरण्यपशु=जंगली पशु । आरण्यमुग्दा=एक प्रकार का मूंग [को॰] । आरण्य राशि=(१) ज्योतिष में सिंह आदि राशियाँ । (२) कर्कराशि का पूर्वार्ध भाग ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आरण्य mf(आ)n. (fr. अरण्य), being in or relating to a forest, forest-born, wild, RV.; AV.; KātyŚr.; MBh. &c.
आरण्य (अस्), m. a wild animal, ChUp.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (149,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आरण्य a. (ण्या, --ण्यी f.) [अरण्ये भवः ण्] Wild, forest-born, relating to a forest (opp. ग्राम्य); ˚पशुः Ms. 10. 48; (आरण्यपशु is of 7 kinds: --सरीसृपो रुरुश्चैव महिषो वानरस्तथा । पृषतर्क्षौ मृगश्चैव पशुर्वै सप्तधा मतः ।) --ण्यः, --ण्यं 1 A forest. --2 A kind of corn growing without sowing seed. --3 N. of certain signs of the zodiac (see ˚राशि below). --4 Cow-dung (--ण्यः only). --5 N. of a Parvan in the Mahābhārata. --6 N. of a Kāṇḍa in the Rāmāyaṇa. --Comp. --कुक्कुटः a wild cock. --गानं one of the four Gānas or psalmbooks of the Sāma-veda --पर्वन् n. N. of the third book of the Mahābhārata, usually called Vana-Parvan. --पशुः a wild beast. --मुद्गा a kind of bean. --राशिः (in the zodiac) {1} the signs Leo, Aries, and Taurus. {2} the former half of Capricorn.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0253-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आरण्य त्रि० अरण्ये भवः ण । वनभवे १ पशुपभृतौ पशवश्च द्विविधा ग्राम्या आरण्याश्च यथाह पैठी० “ग्राम्यारण्याश्च- तुर्द्दश गोरविरजोऽश्वोऽश्वतरोगर्द्दभोमनुष्यश्चेति सप्त ग्राम्याः [] पशवः, महिषवानरऋक्षसरीसृपरुरुपृषन्मृगाश्चेति सप्तार- ण्याः” एते च कर्मविशेषोपयुक्ता एतद्भिन्ना अन्येऽपि पशवः ग्राम्या आरण्याश्च अश्वमेधशब्दे ५०८ पृष्ठादौ उक्ताः । पशुत्वञ्चेह यागार्थालभ्यमानत्वसाम्यात् शकुनादीनामपि “उष्ट्रो वा यदि मेषश्च्छागो वा यदि हयः । पशुस्थाने नियुक्तानां पशुशब्दोविधीयते” इति यज्ञपार्श्वोक्तेः । अत एव अश्वमेधे “वसन्ताय कपिञ्जलानालभेत ग्रीष्माय कल- विङ्गान्” इत्यादौ पक्षिणामपि य० वे० २४ अ० मन्त्रव्या- ख्याने “अथारण्याः पशव उच्यन्ते” वेददीपे उपक्रान्तम् अन्ते च कपिञ्जलादयः पृषतान्ताः आरण्याः पशव इत्युक्तं तच्च अश्वमेधशब्दे ५१० पृष्ठे दृश्यम् तत्र स्त्रीपशूनामहिंस्यत्वम् “अबध्याञ्च स्त्रियं प्राहुस्तिर्य्यग्योनि गतामपीति” शास्त्रात् ति० त० यन्निर्ण्णीतं तत् अश्वमेधा- तिरिक्तविषयं तत्र स्त्रीपशूनां बहूनामालम्भनविघा- नात् तच्च अश्वमेधशब्दे दृश्यम् । “आरण्यानाञ्च सर्वेषां मृगाणां महिषं विना” । “आरण्यांश्च एशून् सर्व्वान्” इति च मनुः । “आरण्याःसुमनसईषिरे न भृङ्गैः” माघः “सप्त ग्राम्या ओषधयः सप्तारण्याः” तैत्ति० व्रा० तद्विशेषा- श्चोषधिशब्दे वक्ष्यन्ते २ अकृष्टपच्यधान्यभेदे च । “यदकृष्टे पच्यते तेनारण्यम्” शत० ब्रा० । ज्योतिषोक्ते ३ मकरा- दिमार्द्धे ४ सिंहे दिवसे ५ मेषे ६ वृषे च राशौच स च “मक- रादिमार्द्धसिंहौवन्यौ दिवसेऽजवृषभौच,” ज्यो० त० उक्तः ७ अरण्यभवे गोमये पु० सि० कौ० । अरण्यमरण्यवासमधि- कृत्य कृतोग्रन्थः अण् । यधिष्ठिरादीनां वनवासाधिकारेण व्यासेन कृते भारतार्गते ८ पर्वभेदे । रामस्य बनवासाधि- कारेण वाल्मीकिकृते रामायणान्तर्गते ९ काण्डभेदे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0794-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें