🕉️ 21 November 2026, Saturday · 05:22:02 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

ईर्ष्या
īrṣyā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
दूसरे की उन्नति न सह पाना (1.7.26) अक्षान्ति
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ईर्ष्या संज्ञा स्त्री [सं॰] दे॰ ईर्षा । उ॰— ईर्ष्या हमारे चित से क्षण मात्र भी हटती नहीं ।—भारत॰,पृ॰ १४६ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ईर्ष्या (आ), f. envy or impatience of another's success
spite, malice
jealousy, AV.; Mn.; MBh.; Kathās. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (170,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ईर्ष्या --र्षा [ईर्ष्य्-अप्] Envy, jealousy, envy of another's success, spite, malice.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0283-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ईर्ष्या स्त्री ईर्ष्य--भावे अ स्त्रीत्वात् टाप् । अक्षमायाम् पर- वृद्ध्यसहिष्णुतायाम् । “पैशुन्यं साहसं द्रोह ईर्ष्यासूयार्थ- दूषणम् । वाग्दण्डजञ्च पारुष्यं क्रोधजोऽपि गणोऽष्टकः” मनुः एतेषाञ्च क्रोधप्रभवत्वात् क्रोधजत्वम् अतएव “क्रुधद्रु- हेर्ष्यासूयार्थानां यं प्रति कोपः” पा० “द्रोहादयोऽपि कोपप्रभवा एव गृह्यन्तेऽतो विशेषणं सामान्येन यं प्रतिकोपः” सि० कौ० । “ईर्ष्याशोकक्लमापेता मोहमात्- सर्य्यवर्ज्जिताः” भा० व० २६० “त्यक्तेर्ष्यस्त्यक्तमन्युश्च स्मगमानोऽब्रवीदिदम्” भा० अनु० २ अ० । अयं शब्दोनिर्यकार इति केचित् “ईर्ष्यतेस्तृतीयस्येति” वार्त्ति० उक्तेः कविकल्पद्रुमे, पा० गणपाठे च यान्ततया पाठात् निर्यकारपाठे मूलं मृग्यम् । तेन सयकारएव साधीयान् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1010,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ईर्ष्या, स्त्री, (ईर्ष्यणं । ईर्ष्य + अच् + टाप् ।) परोत्- कर्षासहिष्णुता । रीष इति भाषा । तत्पर्य्यायः ॥ अक्षान्तिः २ । इत्यमरः ॥ (यथा, मनुः । ७ । ४८ ॥ (“पैशुन्यं साहसं द्रोह ईर्ष्यासूयार्थदूषणम् । वाग्दण्डजञ्च पारुष्यं क्रोधजोऽपि गुणाष्टकः” । स्त्रियः पत्युरन्यप्रियासङ्ग दर्शनादिजनितो मान- भेदः । यथा, श्टङ्गारशतके ॥ “वचोभिरीर्ष्याकलहेन लीलया समस्तभातैः खलु बन्धनं स्त्रियः” ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-216-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "ईर्ष्या" आता है (33)
असहन जो सहन न करे । असहिष्ण । ईर्ष्यालुअक्षांति ईर्ष्या । डाह । जलन । हृदसचाणक ईर्ष्यापरिमर्ष ईर्ष्या । कुढ़न । चिढ़मानकलह ईर्ष्या । डाह । मानजनित कलहडाह जलन । ईर्ष्या । द्वेष । द्रोहमछर ‡ संज्ञा पुं॰ सत्सर । द्वेष । ईर्ष्यारशक किसी दूसरे को अच्छी दशा में देखकर होनेवाली जलन या कुढ़न । ईर्ष्या । डा…हसद ईर्ष्या । डाहआरेस पु संज्ञा स्त्री॰ डाह । ईर्ष्याचश्मक मनमोटाव । वैमनस्य । ईर्ष्या । द्वेषहिसका ईर्ष्या । डाहमच्छरता पु संज्ञा स्त्री॰ मत्सर । ईर्ष्या । द्वेषमिष छल । कपटराग किसी इष्ट वस्तु या सुख आदि को प्राप्त करने की इच्छा । प्रिय या आभमत वस…शंबल यात्रा के समय रास्ते के लिये भोजनसामग्री । संवल । पाथेयसंघर्ष एक चीज का दूसरी चीज के साथ रगड़ खाना । संघर्षण । रगड़ । घिस्सासंहर्ष उमंग से रोओं का खड़ा होना । पुलक । उमंगमात्सर्य मत्सर का भाव । किसी का मुख या उसकी संपदा न देख सकने का स्वभाव । किसी क…हेवाक उत्कट इच्छा । तीव्र स्पृहा । अत्यंत प्रबल कामना । कामाचार । विशेष—'लडभ…अक्षमा अधैर्य । अधीरतापौरोभाग्य दोष देखना । दोषदर्शनअक्षमता क्षमा का अभाव । असहिष्णुताअकस बैर । अदावत । विरोध । शत्रुताधसक ठन ठन शब्द जो सूखी खाँसी में गले से निकलता हैहाय शोक और दुःख सूचित करनेवाला एक शब्द । घोर दुःख या शोक में मुँह से निकलन…हीस एक प्रकार की कँटीली लता । विशेष—यह लता प्रायः सारे भारत में बहुत बड़े …सालु पु ^१ संज्ञा पुं॰सावत पु ^१ संज्ञा पुं॰बुग्ज शत्रुभाव । दुश्मनी । भीतरी दुश्मनीचरपराहट स्वाद की तीक्ष्णता । झालस्पर्द्धन स्पर्धन संज्ञा पुं॰संस्पर्द्धा संस्पर्धा संज्ञा स्त्री॰
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें