🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:02:01 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

ओष्ठ
oṣṭha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ओष्ठ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. होंठ । ओंठ । लब ।
२. दो या दो संख्या का सूचक शब्द ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ओष्ठ m. (etym. doubtful; √ उष्, Uṇ. ii, 4) the lip (generally du.), RV. ii, 39, 6; AV. x, 9, 14; xx, 127, 4; VS.; ŚBr.; Mn. &c.
the forepart of an Agnikuṇḍa q.v., Hcat.
ओष्ठ [cf. Zd. aoshtra; O. Pruss. austa, ‘mouth’; O. Slav. usta, ‘mouth’.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (236,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ओष्ठः [उष्यते उष्णाहारेण, उष्-कर्मणि थन् Uṇ. 2. 4] A lip (lower or [] upper); द्वावोष्ठौ छेदयेन्नृपः Ms. 8. 282; अधर˚, बिंब˚.--ष्ठी A creeper bearing a red fruit to which the lip is commonly compared (बिंबफल). In comp. the अ or आ of words before ओष्ठ may be optionally dropped, and the fem. may end in आ or ई; as बिंबो(बौ) ष्ठा-ष्ठी. [cf. L. ostium]. --Comp. --अधरौ-रं the upper and lower lip. --उपमफला the creeper Bryonia Grandis (whose fruit resembles a lip). --कोपः --प्रकोपः a disease of the lips. --ज a. labial (produced by the lips). --जाहं the root of the lip. --पल्लवः --वं a sprout-like or tender lip. --पुटं the cavity made by opening the lips. --पुष्पः --ष्पं the tree वंधुक. --रोगः any disease of the lips.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0361-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ओष्ठ पु० उष्यते उष्णाहारेण उष--कर्म्मणि थल् । (ओठ) दशनच्छदे । “अवनिष्ठीवतोदर्पाद्द्वावोष्ठौ च्छेदयेत् नृपः” मनुः । निरुपपदोष्ठशब्दश्च प्रायेण उत्तोरष्ठएव कविभिः प्रयुज्यते । “ताम्रौष्ठपर्य्यस्तरुचःस्मितस्य” कुमा० । “ओष्ठेन रामो रामौष्ठविम्बचुम्बनचुञ्चुना” माघः । उपपदे तूभयतः “उमामुखे विम्बाफलाधरौष्ठे” कुमा० । अधरौष्ठ उत्तरोष्ठ इत्यादि । “यस्याधरौष्ठः पतितः क्षिप्तश्चार्द्धं तथोत्तरः । उभौ वा जाम्बवाभासौ दूर्लभं तस्य जीवितम्” सुश्रुतः । ओष्ठस्य स्वाङ्गत्वात् संयोगोपधत्वेऽपि उपसर्ज्जने स्त्रियां वा ङीष् । “विम्बोष्ठी चारुनेत्रा गजपतिगमना दीर्घके- शी सुमध्या” महाना० । समासे उत्तरपदस्थेऽस्मिन् पुर्वस्थावर्ण्णस्य वा पररूपम् । विम्बौष्ठः विम्बोष्ठः । शरी- [] रावयवत्वात् भवादौ यत् । ओष्ट्य तद्भवे त्रि० उवर्णे पवर्गे च “ओष्ठजावुपू” शिक्षोक्तेः तयोस्तत्रभवत्वात्तथा- त्वम् । ओष्ठे प्रसितः कन् । ओष्ठकः ओष्ठसंस्कारप्रसिते त्रि० । औष्ठस्य मूलं जाहच् । ओष्ठजाह तन्मूले न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1565-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ओष्ठः, पुं, (उष्यते दह्यते उष्णाहारेणेति । उष दाहे + “उषिकुषीति” । २ । ४ । थन् ॥) दन्ताच्छादकावयवः । उपर ठोँट इति भाषा । तत्पर्य्यायः । रदनच्छदः २ दशनवासः ३ । इत्य- मरः ॥ दन्तवासः ४ दन्तवस्त्रम् ५ रदच्छदः ६ इति राजनिर्घण्टः ॥ तस्य द्विवचने ओष्ठौ ओष्ठा- धराविति यावत् ॥ (यथा, ऋग्वेदे । २ । ३९ । ६ । “ओष्ठाविव मध्वास्ने वदन्ता स्तनाविव पिप्यतं जीवसे नः” । तथा मनुः । ८ । २८२ । “अवनिष्ठीवतो दर्पाद्द्वारोष्ठौ च्छेदयेन्नृपः” ॥ तथा, कुमारे ३ । ६७ । “उमामुखे विम्बफलाधरोष्ठे व्यापारयामास विलोचनानि” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-304-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "ओष्ठ" आता है (12)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें