🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:11:33 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

काव्य
kāvya
ⓘ "काब्य" ठीक इसी रूप में नहीं मिला — निकटतम शब्द दिखाया गया है।
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
काव्य संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह वाक्य रचना जिससे चित्त किसी रस या मनोवेग से पूर्ण हो । वह कला जिसमें चुने हुए शब्दों के द्वारा कल्पना और मनोवेगों का प्रभाव डाला जाता है । विशेष—रसगंगाधर में 'रममीय' अर्थ के प्रतिपादक शब्द को 'काव्य' कहा है । अर्थ की रमणीयता के अंतर्गत शब्द की रमणीयता (शब्दलंकार) भी समझकर लोग इस लक्षण को स्वीकार करते हैं । पर 'अर्थ' की 'रमणीयता' कई प्रकार की हो सकती है । इससे यह लक्षण बहुत स्पष्ट नहीं है । साहित्य दर्पणाकार विश्वनाथ का लक्षण ही सबसे ठीक जँचता है । उसके अनुसार 'रसात्मक वाक्य ही काव्य है' । रस अर्थात् मनोवेगों का सुखद संचार की काव्य की आत्मा है । काव्य- प्रकाश में काव्य तीन प्रकार के कहे गए हैं, ध्वनि, गुणीभूत व्यंग्य और चित्र । ध्वनि वह है जिस,में शब्दों से निकले हुए अर्थ (वाच्य) की अपेक्षा छिपा हुआ अभिप्राय (व्यंग्य) प्रधान हो । गुणीभूत ब्यंग्य वह है जिसमें गौण हो । चित्र या अलंकार वह है जिसमें बिना ब्यंग्य के चमत्कार हो । इन तीनों को क्रमशः उत्तम, मध्यम, और अधम भी कहते हैं । काव्यप्रकाशकार का जोर छिपे हुए भाव पर अधिक जान पड़ता है, रस के उद्रेक पर नहीं । काव्य के दो और भेद किए गए हैं, महाकाव्य और खंड काव्य । महाकाव्य सर्गबद्ध और उसका नायक कोई देवता, राजा या धीरोदात्त गुंण संपन्न क्षत्रिय होना चाहिए । उसमें श्रृंगार, वीर या शांत रसों में से कोई रस प्रधान होना चाहिए । बीच बीच में करुणा; हास्य इत्यादि और रस तथा और और लोगों के प्रसंग भी आने चाहिए । कम से कम आठ सर्ग होने चाहिए । महाकाव्य में संध्या, सूर्य, चंद्र, रात्रि, प्रभात, मृगया, पर्वत, वन, ऋतु सागर, संयोग, विप्रलंभ, मुनि, पुर, यज्ञ, रणप्रयाण, विवाह आदि का यथास्थान सन्निवेश होना चाहिए । काव्य दो प्रकार का माना गया है, दृश्य और श्रव्य । दृश्य काब्य वह है जो अभिनय द्वारा दिखलाया जाय, जैसे, नाटक, प्रहसन, आदि जो पढ़ने और सुनेन योग्य हो, वह श्रव्य है । श्रव्य काव्य दोट प्रकार का होता है, गद्य और पद्य । पद्य काव्य के महाकाव्य और खंडकाव्य दो भेद कहे जा चुके हैं । गद्य काव्य के भी दो भेद किए गए हैं । कथा और आख्यायिका । चंपू, विरुद और कारंभक तीन प्रकार के काव्य और माने गए है ।
२. वह पुस्तक जिसमें कविता हो । काव्य का ग्रंथ ।
३. शुक्राचार्य ।
५. रोला छंद का एक भेद, जिसके प्रत्येक, तरण की ११ वीं मात्रा लघु पड़ती है । किसी किसी के मत से इसकी छठी, आठवीं, और दसवीं मात्रा पर यति होनी चाहिए । जैसे— अंजनि सुत यह दशा देखि अतिशै रिसि पाग्यो । बेगि जाय लव निकट शिला तरु मारन लाग्यो । खंडि तिन्हें सियपुत्र तीर कपि के तन मारे । बान सकल करि पान कीश निःफल करि डारे ।
काव्य २ वि॰
१. कवि की विशेषताओं से युक्त ।
२. प्रशंसनीय । कथनीय (को॰) ।
काव्य में वाक्पतिराज ने, जो आठवीं शताब्दी में था, इसका वर्णन किया है । राजतरंगिणी में विंध्यवासिनी को भ्रमरवासिनी नाम से लिखा है । जिस स्थान पर वह मूर्ति है, वह स्थान विंध्याचल कहलाता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
काव्य mfn. (fr. कवि), endowed with the qualities of a sage or poet, descended or coming from a sage, prophetic, inspired, poetical, RV. i, 117, 12; viii, 8, 11; VS.; AV.
[id., RV. v, 39, 5; x, 144, 2; VS.]
काव्य mf(आ)n. coming from or uttered by the sage Uśanas, Parāś.; MBh. ii, 2097
काव्य (अस्), m. (gaṇa कुर्व्-आदि) a patr. of Uśanas, RV.; TS. &c.
काव्य mf(आ)n. of the planet Śukra, VarBṛS.; Sarvad.
काव्य (आस्), m. pl. poems, MBh. ii, 453
a class of Manes, ŚāṅkhŚr.; Lāṭy.; Mn. iii, 199
the descendants of Kavi, VP.
काव्य (अम्), n. wisdom, intelligence, prophetic inspiration, high power and art (often in pl.), RV.; AV.; ŚBr. xi
a poem, poetical composition with a coherent plot by a single author (opposed to an Itihāsa), R.; Sāh. &c.
term for the first tetrastich in the metre Ṣaṭ-pada
a kind of drama of one act, Sāh. 546
a kind of poem (composed in Sanskṛt interspersed with Prākṛt), Sāh. 563
happiness, welfare, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (280,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
काव्य a. [कवि-यण्] 1 Possessed of the qualities of a sage or a poet. --2 Praiseworthy, fit to be described. --3 Prophetic, inspired, poetical. --व्यः N. of Śukra, preceptor of the Asuras. --व्या 1 Intelligence. --2 A female fiend. --व्यं 1 A poem; महाकाव्यं; मेघदूतं नाम काव्यं &c. --2 Poetics, poetry, poetical composition. (काव्य [] is defined by writers on Poetics in different ways; तददोषौ शब्दार्थौ सगुणावनलंकृती पुनः क्वापि K. P. 1; वाक्यं रसात्मकं काव्यं S. D. 1; रमणीयार्थप्रतिपादकः शब्दः काव्यं R. G.; शरीरं तावदिष्टार्थव्यवच्छिन्ना पदावली Kāv. 1. 10; निर्दोषा लक्षणवती सरीतिर्गुणभूषिता । सालंकाररसाऽनेकवृत्तिर्वाक् काव्यनामभाक् ॥ Chandr. 1. 7.). --3 Happiness, welfare. --4 Wisdom. --5 Inspiration. (The purposes of a Kāvya as mentioned by Mammaṭa are: --काव्यं यशसेऽ र्थकृते व्यवहारविदे शिवेतरक्षतये । सद्यःपरनिर्वृतये कांतासंमिततयोपदेशयुजे ॥ K. P. 1). --Comp. --अर्थः a poetical thought or idea. ˚चौरः a robber of the ideas of another poet, a plagiarist; यदस्य दैत्या इव लुंठनाय काव्यार्थचौराः प्रगुणीभवंति Vikr. 1. 11. --चौरः a stealer of other men's poems. --मीमांसकः a rhetorician, critic. --रसिक a. one who has a taste for and can appreciate the beauties of poetry. --लिंगं a figure of speech; thus defined: --काव्यलिंगं हेतोर्वाक्यपदार्थता K. P. 10; e. g. जितोसि मंद कंदर्प मच्चित्तेऽस्ति त्रिलोचनः Chandr. 5. 119. --हास्यं a farce.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0401-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
काव्य पु० कवेः भृगुपुत्रस्यापत्यम् यञ् । शुक्रे अमरः “भृगोः पुत्रः कविर्विद्वान् शुक्रः कविसुतग्रहः” भा० आ० ६० । “जिगीषया ततोदेवावव्रिरेऽङ्गिरसं मुनिम् । पौरोहित्येन याज्यार्थे काव्यं तूशनसं परे” भा० आ०७५ अ० । कवे- रिदम् यञ् । २ कविसम्बन्धिनि । कव--वर्ण्णने स्तुतौ च कर्म्मणि ण्यत् । ३ वर्ण्णनीये ४ स्तुत्ये च त्रि० स्त्रियां टाप् “दुर्य्योधनस्य रूपेण शृणु काव्यां गिरं मम” भा० स० ६० अ० । “भाष्याणि तर्कयुक्तानि देहवन्ति विशांपते! । नाटका विविधाः काव्याः कथाख्यायिककारिकाः” भा० स० ११ अ० । शार्ङ्गरवादौ तु काव्यशब्दस्य यञ न्तस्यैव ग्रहणात् ततः स्त्रियां ङीन् । कवेः कर्म्म ष्यञ् । कविकृतगद्यपद्यात्मके ५ वाक्यविशेषे न । काव्यप्र० तत् करणप्रयोजनमुक्तं यथा-- “काव्यं यशसेऽर्थकृते व्यवहारविदे शिबेतरक्षतये । सद्यःपरनिर्वृतये कान्तासम्मिततयोपदेशयुजे” मू० “कालिदासादीनामिव यशः, श्रीहर्षादेर्धावकादीनामिव धनं, राजादिगतोचिताचारपरिज्ञानम्, आदित्यादेर्म्मयू- रादीनामिवानर्थनिवारणं, सकलप्रयोजनमौलिभूतं सम- गन्तरमेव रसास्वादनसमुद्भूतं विगलितवेद्यान्तरमा- नन्दं, प्रभुसम्मितशब्दप्रधानवेदादिशास्त्रेभ्यः सुहृत्सम्मि- तार्थतात्पर्य्यवत्पुराणादीतिहासेभ्यश्च शब्दार्थयोर्गुण- भावेन रसाङ्गभूतव्यापारप्रवणतया विलक्षणं यत्काव्यं लोकोत्तरवर्णनानिपुणकविकर्म्म, तत् कान्तेव सरसतापा- दनेनाभिमुखीकृत्य रामादिवत् वर्त्तितव्यं न रावणादिव- दित्युपदेशञ्च, यथायोगं कवेः सहृदयस्य च करोतीति सर्व्वथा तत्र यतनीयम् । अस्य कारणमाह” वृत्तिः शक्तिर्निपुणता लोकशास्त्रकाव्याद्यवेक्षणात् । काव्य- ज्ञशिक्षयाभ्यास इति हेतुस्तदुद्भवे” मू० [] “शक्तिः कवित्ववीजरूपः संस्कारविशेषः, यां विना काव्य न प्रसरेत् प्रसृतं वा उपहसनीयं स्यात्, लोकस्य स्थावरजङ्गमात्मकलोकवृत्तस्य, शास्त्राणां छन्दोव्याकर- णाभिधानकोषकलाचतुर्वर्गगजतुरगखड्गादिलक्षणग्र- न्थानां, काव्यानाञ्च महाकविसम्बन्धिनाम्, आदिग्रह- णादितिहासादीनाञ्च विमर्शनाद्व्युत्पत्तिः, काव्यं कर्त्तुं विचारयितुञ्च ये जानन्ति तदुपदेशेन करणे योजने च पौनःपुन्येन प्रवृत्तिरिति त्रयः समुदिताः न तु व्यस्ता- स्तस्य काव्यस्योद्भवे निर्म्माणे समुल्लासे च हेतुर्नतु हेतवः” वृत्तिः सा० द० अन्यप्रकारं काव्यस्य प्रयोजनं मुक्तं यथा “चतुर्व्वर्गफलप्राप्तिः सुखादल्पधियामपि । काव्यादेव यतस्तेन तत्स्वरूपं निरूप्यते” सू० । “चतुर्व्वर्गफलप्राप्तिर्हि काव्यतो रामादिवत् प्रवर्त्तितव्यं न रावणादिवदित्यादिकृत्याकृत्यप्रवृत्तिनिवृत्त्युपदेशद्वारेण सुप्रतीतैव । उक्तञ्च “धर्म्मार्थकाममोक्षेषु वैचक्षण्यं क- लासु च । करोति कीर्त्तिं प्रीतिञ्च साधुकाव्यनिषेवण- मिति” । किञ्च काव्याद्धर्म्मप्राप्तिर्भगवन्नारायणचरणा- रविन्दस्तवादिना “एकः शब्दः सुप्रयुक्तः सम्यग्ज्ञातः स्वर्गे लोके च कामधुग्भवति” इत्यादिवेदवाक्येभ्यश्च सुप्रसिद्धैव । अर्थप्राप्तिश्च प्रत्यक्षसिद्धा । कामप्राप्तिश्चार्थद्वारैव । मोक्ष- प्राप्तिश्चैतज्जन्यधर्म्मफलाननुसन्धानात् मोक्षोपयोगि- वाक्ये व्युत्पत्त्याधायकत्वाच्च । चतुर्वर्गप्राप्तिर्हि वेदशा- स्त्रेभ्यो नीरसतया दुःखादेव परिणतबुद्धीनामेव जायते । परमानन्दसन्दोहजनकतया सुखादेव सुकुमारबुद्धीनानपि पुनः काव्यादेव । ननु तर्हि परिणतबुद्धिभिः सत्सु वेदशास्त्रेषु काव्येषु किमिति यत्नः करणीय इत्यपि न वक्तव्यम् कटुकौषधोपशमनीयस्य रोगस्य सितशर्करोप- शमनीयत्वे कस्य वा रोगिणः सितशर्कराप्रवृत्तिः साधी- यसी न स्यात् । किञ्च । काव्यस्योपादेयत्वमाग्नेयपुराणे
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
काव्यं, क्ली, (कवेरिदं कर्म्म भावो वा । ष्यञ् ।) ग्रन्थः । इति मेदिनी ॥ रसयुक्तवाक्यम् । यथा, -- “वाक्यं रसात्मकं काव्यं दोषास्तस्यापकर्षकाः । उत्कर्षहेतवः प्रोक्ता गुणालङ्काररीतयः” ॥ एषां प्रत्येकं लक्षणानि लिख्यन्ते । तत्रादौ वाक्य- लक्षणं यथा, -- “वाक्यं स्याद्योग्यताकाङ्क्षासत्तियुक्तः पदोच्चयः” ॥ रसलक्षणं यथा, -- “विभावेनानुभावेन व्यक्तः सञ्चारिणा तथा । रसतामेति रत्यादिः स्थायी भावः सचेतसाम्” ॥ दोषलक्षणं यथा, -- रसापकर्षका दोषास्ते पुनः पञ्चधा मताः । पदे तदंशे वाक्यार्थे सम्भवन्ति रसेऽपि यत्” ॥ गुणलक्षणं यथा, -- “रसस्याङ्गित्वमाप्तस्य धर्म्माः शौर्य्यादयो यथा । गुणा माधुर्य्यमोजोऽथ प्रसाद इति ते त्रिधा” ॥ अलङ्कारलक्षणं यथा, -- “शब्दार्थयोरस्थिरा ये धर्स्माः शोभातिशायिनः ॥ रसादीनुपकुर्व्वन्तोऽलङ्कारास्तेऽङ्गदादिवत्” ॥ रीतिलक्षणं यथा, -- “पदमंधटनारीतिरङ्गसंस्थाविशेषवत् । उपकर्त्री रसादीनां सा पुनः स्याच्चतुर्व्विधा । वैदर्मी चाथ गौडी च पाञ्चाली लाटिका तथा” ॥ इति माहित्यदर्पणम् ॥ * ॥ तत् काव्यं त्रिविधं ध्वनिगुणीभूतव्यङ्ग्यचित्रमेदेन । तत्राद्यास्य लक्षणम् । “इदमुत्तममतिशयिनि व्यङ्ग्य वाच्यात् ध्वनिर्बुधैः कथितः” । हितीयस्य लक्षणम् । “अतादृशि गुणीभूतव्यङ्ग्यं व्यङ्ग्ये तु सध्यकम्” ॥ तृतीयस्य लक्षणम् । [] “शब्दचित्रं वाच्यचित्रमव्यङ्ग्यं त्ववरं स्मृतम्” । इति काव्यप्रकाशः ॥ “एतेषां विवरणानि तत्तच्छब्दे द्रष्टव्यानि” ॥
काव्यः, पुं, (कवेः भृगोरपत्यं पुमान् इति “कुर्व्वाद्दिभ्यो ण्यः” ४ । १ । १५१ । इति ण्यः । यञ् इति केचित् ।) शुक्राचार्य्यः । इति मेदिनी ॥ (यथा, महाभारते १ । सम्भवपर्व्वणि ७६ । ६ । “जिगीषया ततो देवा वव्रिरेऽङ्गिरसं मुनिम् । पौरहित्येन याज्यत्वे काव्यं तूशनसं परे” ॥ तामसमन्वन्तरीयऋषिविशेषः । यथा, मार्कण्डेये ७४ । ५९ । “ज्यीतिर्धामा पृथुः काव्यश्चैत्रोऽग्निर्बलकस्तथा । पीबरश्च तथा ब्रहान् सप्त सप्तर्षयोऽभवन्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-116-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "काब्य" आता है (8)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें