🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:03:11 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कूट
kūṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कूट १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पाहाड़ की ऊँची चोटी । जैसे—हेमकूट, चित्रकूट ।
२. सींग ।
३. (प्रनाज आदि की) ऊँची और बड़ी राशि या ढेरी । उ॰— कोस भरे लोंहेम मणि अन्नन के करि कूट विप्रन दीन्हों नंद नृप भई अलौकिक लूट । गोपाल (शब्द॰) । यौ॰— अन्नकूट ।
४. हल की वह लकड़ी जिसमें फल लगा रहता है । खोंपी । परिहारी ।
५. लोहे का मोंगरा । हथौड़ा ।
६. हरिनों के फँसाने का फंदा या जाल ।
७. लकड़ी के म्यान में छिपा हुआ हथियार । जैसे—तलावार, गुप्ती आदि ।
८. छल । धोखा । फरेब । जैसे—कूटनीति ।
९. मिथ्या । असत्य । झूठ ।
१०. अगस्त्य मुनि का एक नाम ।
११. घड़ा ।
१२. गुप्त वैर । कीना ।
१३. नगर का द्बार ।
१४. गूढ़ भेद । गुप्त रहस्य ।
१५. जिसके अर्थ में हेर फेर हो । जिसका समझना कठिन हो । जैसे, सूर का कूट ।
१६. वह हास्य या व्यंग्य जिसका अर्थ गुढ़ हो । उ॰— करहिं कूट नारदहिं सुनाई । नोक दीन्ह हरि सूंदरताई ।—तुलसी (शब्द॰) । १७ । निहाई ।
१८. वह बैल जिसके सींग टूटे हों ।
१९. घर । आवास (को॰) । २० घट । घड़ा (को॰) ।
२१. उभार सहित माथे की हड़ड़ी [को॰] ।
२२. सिरा छोर । किनारा [को॰] ।
कूट २ वि॰ [सं॰]
१. झूठा । मिथ्यावादी ।
२. धोखा देनेवाला । छलिया ।
३. कृत्रिम । बनावटी । नकली ।
४. प्रधान । श्रेष्ठ ।
५. निश्चल ।
६. धर्मभ्रष्ट ।
कूट ३ संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰ कूट] कुट नाम की ओषधि ।
कूट ४ संज्ञा स्त्री॰ [हि॰ काटना या कूटना] काटने, कूटने या पीटने आदि की क्रिया । जैसे— मारकूट, काटकूट ।
कूट ५ संज्ञा स्त्री॰ [हि॰ कुटी] झोप़ड़ी ।
कूट पालक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कुम्हार । कुंभकार ।
२. कुम्हार का आँवाँ ।
३. दे॰ कूटपूर्व [को॰] ।
कूट साक्ष्य संज्ञा पुं॰ [सं॰] फरजी गवाही । बनावटी साक्षी [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कूट n. the bone of the forehead with its projections or prominences, horn, RV. x, 102, 4; AV.; ŚBr.; AitBr.
a kind of vessel or implement, Kauś. 16
कूट m. n. any prominence or projection (e.g. अंस-क्˚, अक्षि-क्˚, qq.vv.)
summit, peak or summit of a mountain, MBh. &c.
summit, head i.e. the highest, most excellent, first, BhP. ii, 9, 19
a heap, multitude (e.g. अभ्र-क्˚, a multitude of clouds), MBh.; R.; BhP.
part of a plough, ploughshare, body of a plough, L.
an iron mallet, MBh. xvi, 4, 6
a trap for catching deer, concealed weapon (as a dagger in a wooden case, sword-stick, &c.), R.; Pañcat.
(अस्, L.; अम्) illusion, fraud, trick, untruth, falsehood, L.
a puzzling question, enigma, BhP. vi, 5, 10 and 29
कूट m. a kind of hall (= मण्डप), Hcat.
N. of a particular constellation, VarBṛ. xii, 8 and 16
a subdivision of Graha-yuddha, Sūryas.
a mystical N. of the letter क्ष, RāmatUp.
N. of Agastya (cf. कुटज), L.
of an enemy of Viṣṇu, R.; BhP. x
कूट m. n. uniform substance (as the ethereal element, &c.), L.
a water-jar, Hcar.
a kind of plant, L.
कूट mf(ई). a house, dwelling (cf. कुट and कुटी), L.
कूट mf(आ)n. not horned or cornuted (as an animal with incomplete continuations of the bone of the forehead), AV. xii, 4, 3; TS. i; Kāṭh. &c.
false, untrue, deceitful, Mn.; Yājñ.; Kathās. &c.
base (as coins), Yājñ. ii, 241
कूट m. an ox whose horns are broken, L.
कूट n. counterfeited objects (of a merchant), VarBṛ. xiv, 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (299,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कूट a. 1 False; as in कूटाः स्युः पूर्वसाक्षिणः Y. 2. 80. --2 immovable, steady. --3 Despised. --टः, --टं 1 Fraud, illusion, deception. --2 A trick, fraudulent or roguish scheme. --3 A puzzling question, knotty or intricate point, as in कूटश्लोक, कूटान्योक्ति. --4 Falsehood, untruth; oft. used in comp. with the force of an adjective; ˚वचनं false or deceitful words; ˚तुला, ˚मानं &c. --5 A summit or peak of a mountain; वर्धयन्निव तत्कूटानुद्धतैर्धातुरेणुभिः R. 4. 71, Me. 113; Māl. 5. 32. --6 Any projection or prominence. --7 The bone of the forehead with its projections, the crown of the head. --8 A horn. --9 End, corner; Y. 3. 96. --10 Head, chief. --11 A heap, mass, multitude; अभ्रकूटं ‘a heap of clouds’; so अन्नकूटं ‘a heap of food’; Mv. 6. 32. --12 A hammer, an iron mallet. --13 A plough-share, the body of a plough. --14 A trap for catching deer. --15 A concealed weapon, as a dagger in a woollen case or a sword in a stick. --16 A water-jar. --17 The door of a city. --टः 1 A house, dwelling. --2 An ox whose horns are broken. --3 An epithet of Agastya. --Comp. --अक्षः a false or loaded die; कूटाक्षोपधिदोविनः Y. 2. 202. --अगारं an apartment on the top of a house. --अर्थः [] ambiguity of meaning. ˚भाषिता a tale, fiction. --उपायः a fraudulent plan, trick, stratagem. --कारः, --कारकः a rogue, a false witness. --कृत् a. {1} cheating, deceiving. {2} forging a document; Y. 2. 70. {3} bribing. (--m.) {1} a man of the writer caste (कायस्थ). {2} an epithet of Śiva. --कार्षापणः a false काषार्पण q. v. --खड्गः a swordstick. --छद्मन् m. a cheat; Pt. 1. 343. --तुला a false pair of scales. --धर्म a. where falsehood is considered a duty (as a place, house, country, &c.). --पाकलः, --पर्वः, --पूर्वः bilious fever to which elephants are subject (हस्तिवातज्वर); अचिरेण वैकृतविवर्तदारुणः कलभं कठोर इव कूटपाकलः (अभिहंति Māl. 1. 39; also sometimes written as कूटपालक). --पालकः a potter; a potter's kiln. --पाशः, --बंधः a trap, snare; R. 13. 39. --मानं false measure or weight. --मोहनः an epithet of Skanda. --यंत्रं a trap, a snare for deer, birds &c. --युद्धं treacherous or unfair warfare; R. 17. 69. --रचना a trap laid; Pt. 2. 81. --शाल्मलिः f., m. {1} a species of the Śālmali tree. {2} a kind of tree with sharp thorns (regarded as one of the several instrumentsperhaps a club-with which the wicked are tortured in the world of Yama); see R. 12. 95. and Malli. thereon. --शासनं a forged grant or decree. --साक्षिन् m. a false witness. --स्थ a. standing at the top, occupying the highest place (said of a person who stands at the head in a geneological table). --(स्थः) the Supreme Soul (immovable, unchangeable, and perpetually the same); Bg. 6. 8; 12. 3. --स्वर्णं counterfeit gold.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0416-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कूट अपवादे दानाभावे च चुरा० आत्म० सक० सेट् । कूटयते अचुकूटत्--त । कूटयां--बभूव आस चकार चक्रे ।
कूट दाहे मन्त्रणे प्रच्छादने च अट० चुरा० उभय० सक० सेट् । कूटयति ते अचुकूटत्--त । कूटयां बभूव आस चकार चक्रे
कूट पु० कूट--अच् यथायथं कर्म्मादौ घञ् वा । १ अगस्त्यमुनौ शब्दरत्ना० । २ गृहे पुंस्त्री शब्दरत्ना० ३ निश्चले राशौ (ढेरी) “अन्नकूटाश्च दृश्यन्ते वहवः पर्वतोपमाः” रामा० । ४ लौहमुद्गरे ५ दम्भे ६ मायायाम् “नैव धर्म्मेण तद्राज्यं नार्ज्जवेन नचौजसा । अक्षकूतपधिष्ठाय हुतं दुर्य्योधनेन तै” भा० व० १२६६ । ७ पर्व्वतशृङ्गे चित्र- कूटः त्रिकूटः । “अद्रीणामिव कूटानि धातुरक्ताणि शेरते” भा० व्या० १९ अ० । ८ तुक्के ९ हलावयवभेदे फाला- धारे १० यन्त्रभेदे (काँद) “वागुरापिश्च पाशैश्च कूटैश्च वि- विधैस्तथा” राभा० । ११ असत्ये कृत्रिभे च पुंन० मेदि० । “तुलाशासनमानानां कूटकृन्नाणकस्य च” मनुः । १२ कैत “वाचः कूटन्तु देवर्षेः स्वयं विभमृशुर्धिया” भाग० ६, ५, १०, १३ तद्वति त्रि० “मन्त्रोदुर्योधनस्य च कूटप्यधार्त्तराष्ट्रेण प्रेषणं [] पाण्डवान् प्रति” भा० आ० १ अ० । “न कूटैरायुधैर्हन्यात् युध्य- मानो रणे विपून्” मनुः । १४ भग्नशृङ्गे पु० हेम० यथार्थस्य वस्तुनः स्वरूपप्रच्छादनेन १५ अयथार्थवस्तुप्रकाशने “ब्रह्मा- नुशप्तमवधीन्महद्वै कूटे युक्तं मुसलं लुब्धकस्य” भा० मौ० ११ अ० । १६ पुरद्वारि शब्दचि० “इयं कूटे मनुष्येन्द्र! गहना महती शमी” भा० वि० १५४ श्लो० । १७ अग्रमात्रे “किरीटकूटर्ज्वलितम् शृङ्गारं दीप्तकुण्डलम्” रामा० । “वज्रकूटाङ्गनिपातनेग विशीर्ण्णकुक्षिः” भाग० ३, १३२९, १८ मिथ्याभूते त्रि० द्विगुणा वाऽन्यथा व्रूयुः कूटाः स्युः पूर्व्वसाक्षिणः” या० स्मृ० । १९ निश्चले त्रि० कूटस्थः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2163,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कूट क ङ अप्रसादाप्रदोः । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरां-आत्मं-अकं-सेट् ।) अप्रदा दानाभावः । क ङ कूटयते खलः स्फुटमप्यर्थं प्रसन्नं न करोति । किञ्चिन्न ददाति वेत्यर्थः । इति दुर्गादास ॥
कूट त् क दाहे । मन्त्रे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (अदन्तचुरां-परं-सकं-सेट् ।) दीर्घो । अचुकूटत् । इति दुर्गादासः ॥
कूटः, पुं, (कूटयति दग्धीकरोति शापप्रभावेन सा- पराधान् इति । कूट दाहे + णिच् + अच् ।) अगस्त्यमुनिः । इति शब्दरत्नावली ॥
कूटः, पुं, स्त्री, (कूट्यते दातुं न शक्यते स्थावर त्वादिति । कूट अप्रदाने + कर्म्मणि घञ् ।) गृहम् । इति शब्दरत्नावली ॥
कूटः, पुं, क्ली, (कूट् + घञ् ।) निश्चलः । राशिः । (यथा, हेः रामायणे । १ । १४ । १५ । “अन्नकूटाश्च दृश्यन्ते बहवः पर्व्वतोपमाः” ॥) लौहमुद्गरः ॥ (यथा, भागवते । ४ । २५ । ८ । “एते त्वां संप्रतीक्षन्ते स्मरन्तो वैशसं तव । संपरेतमयःकूटैश्छिन्दन्त्युत्थितमन्यवः” ॥) माया । (यथा, महाभारते वनपर्व्वणि । “नैव धर्म्मेण तद्राज्यं नार्ज्जवेन न चौजसा । अक्षकूटमधिष्टाय हृतं दुर्य्योधनेन वै” ॥) पर्व्वतशृङ्गम् । (यथा, महाभारते आनुशासनिके । “अद्रीणामिव कूटानि धातुरक्तानि शेरते” ॥) तुच्छः । सीरावयवः । यन्त्रम् । फाँद् इति भाषा । (यथा, रामायणे । “वागुराभिश्च पाशैश्च कूटैश्च विविधैस्तथा” ॥) अनृतम् । इति मेदिनी ॥ भग्नशृङ्गषण्डः । इति हेमचन्द्रः ॥ कैतवम् । इत्यमरः । ३ । ३ । ३६ ॥ (यथा, भागवते । ६ । ५ । १० । “वाचः कूटन्तु देवर्षेः स्वयं विममृशुर्घिया” ॥ तद्वति त्रि । यथा, मनुः । ७ । ९० । “न कूटैरायुधैर्हन्यात् युध्यमानो रणे रिपून्” ॥ मिथ्याभूते त्रि । यथा, याज्ञवल्क्यः । “द्विगुणा वान्यथा ब्रूयुः कूटाःस्युः पूर्व्वसाक्षिणः” ॥ पुरद्वारम् । यथा, महाभारते । ४ । ५ । १४ । “इयं कूटे मनुष्येन्द्र ! गहने महती शमी । भीमशाखा दुरारोहा श्मशानस्य समीपतः” ॥ अत्र कूटशब्दस्तु टीकाकृन्मतभेदेन अर्थान्तरे- ऽपि वर्त्तते । अग्रभागमात्रम् । यथा, रामायणे । “किरीटकूटैर्ज्वलितं शृङ्गारं दीप्तकुण्डलम्” ॥ भागवते च । ३ । १३ । २९ । “सवज्रकूटाङ्गनिपातवेग- विशीर्णकुक्षिः स्तनयन्नुदन्वान् । उत्सृष्टदीर्घोर्म्मिभुजैरिवार्त्त- श्चुक्रोश यज्ञेश्वर ! पाहि मेति” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-168-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कूट" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें