🕉️ 22 November 2026, Sunday · 09:52:05 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कृत्रिम
kṛtrima
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
संस्कृत (3.3.88) लक्षणों
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कृत्रिम १ वि॰ [सं॰]
१. जो असली न हो । नकली । बनावटी । जाली ।
२. बारह प्रकार के पुत्रों में से एक । विशेष—पुत्रामिलाषी पुरुष यदि किसी माता—पिता—हीन बालक को धन संपत्ति का लोभ दिखाकर उससे अपना पुत्र बनना स्वीकार कराके उसे पुत्रवत् अपने संग रखे तो वह बालक उस पुरुष का कृत्तिम पुत्र कहलाएगा ।
कृत्रिम २ संज्ञा पुं॰
१. काच लवण । कचिया नीन ।
२. जवादि गंधद्रव्य ।
३. रसौत । रसांजन ।
कृत्रिम अरिप्रकृति संज्ञा पुं॰ [सं॰] वह राजा जो किसी दूसरे को विजेता के विरुद्ध भड़काता हो ।
कृत्रिम मित्र संज्ञा पुं॰ [सं॰] वह मित्र जिसके साय किसी उपकार आदि के कारण मित्रता स्थापित हो । शास्त्रों में ऐसा मित्रओर प्रकार के मित्रों से श्रष्ठ माना गया है ।
कृत्रिम मित्रप्रकृति संज्ञा पुं॰ [सं॰] वह राजा जो धन तथा जीवन के हेतु मित्र बन गया हो ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कृत्रिम mf(आ)n. made artificially, factitious, artificial, not naturally or spontaneously produced, RV.; AV. &c.
falsified, Yājñ. ii, 247; Kathās.
not natural, adopted (as a son), Mn.; Yājñ. ii, 131; MBh.; Kathās.
assumed, simulated
not necessarily connected with the nature of anything, adventitious, Pañcat.
कृत्रिम m. incense, olibanum, L.
an adopted son, L.
कृत्रिम n. a kind of salt (the common Bit Noben, or Bit Lavan [विड्-लवण], obtained by cooking), L.
a kind of perfume (= जवदि), L.
sulphate of copper (used as a collyrium), L.
कृत्रिम &c. See ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (303,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कृत्रिम a. [कृत्या निर्मितं; cf. P. IV. 4. 20] 1 Artificial, fictitious, not spontaneous, acquired; ˚मित्रं, ˚शत्रुः &c.; R. 13. 75; 14. 17. --2 Adopted (as a child); see below. --मः, ˚पुत्रः 1 an artificial or adopted son; one of the 12 kinds of sons recognised by the Hindu law; he is a grown up son adopted without the consent of his natural parents; cf. कृत्रिमः स्यात्स्वयं कृतः Y. 2. 131; cf. also Ms. 9. 169. --2 Incense, olibanum. --3 Benzoin. --मं 1 A kind of salt. --2 A kind of perfume. --Comp. --धूपः, --धूपकः incense, a kind of perfume. --पुत्रः see कृत्रिमः. --पुत्रकः a doll, puppet Ku. 1. 29 --भूमिः f. an artificial floor. --वनं a park, garden.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0420-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कृत्रिम न० कृ--क्त्रि त्रेर्मप् च । १ विड्लवणे, मेदि० २ काच- लवणे, ३ तुरष्कनामगन्धग्रव्ये, ४ रसाञ्जने च राजनि० । ५ सिह्लके पु० मेदि० ७ क्रियया निष्पन्नमात्रे त्रि० । “सखा गरीयान् शत्रुश्च कृत्रिमस्तौ हि कार्य्यतः” “चि- क्रंसया कृत्रिमपत्रिपङ्क्तेः कपोतपालीषु निकेताना- नाम् । मार्ज्जारमप्यायतनिश्चलाङ्गं यस्यां जनः कृत्रि- ममेव मेने” माघः । “कृत्रिमाकृत्रिमयोः कृत्रिसे कार्य्य- [] संप्रत्ययः” व्या० प० । द्वादशपुत्रमध्ये स्वयंकृते “सदृशं तु प्रकुर्य्याद्यं गुणदोषविचक्षणम् । पुत्रं पुत्रगुणोपेतं स विज्ञेयश्च कृत्रिमः” इति मनूक्ते ८ पुत्रभेदे पु० । सदृशं स्वजातीयं “सजातीयेष्वयं प्रोक्तस्तनयेषु मया विधिः” उपसंहारात् । “कृत्रिमः स्यात् स्वयं कृतः” या०” । “कृत्रिमस्तु पुत्रः स्वयं पुत्रार्थिना धनक्षेत्रप्रद- र्शनादिलोभनेनैव पुत्रीकृतः मातापितृविहीनस्तत्सद्भावे तत्परतन्त्रत्वात्” मिता० । कलौ तु “दत्तौरसेतरेषां च पुत्रत्वेन परिग्रहः” इति आदित्यपु० दत्तौरसभिन्नानां पुत्रताकरणनिषेधात् न तस्य कर्त्तव्यता एवञ्च “औरसः क्षेत्रजश्चैव दत्तः कृत्रिम एव च” कलिधर्म्म प्रतिपादक पराशरवचने क्षेत्रजपदस्य औरसविशेषणत्वं कृत्रिमपद- पदस्य च दत्तकविशेषणत्वं कल्पनीयमिति दत्तचन्द्रिका गौडदेशीयानां तथाचारश्च । पराशरवचनस्थकृत्रि- मपदं न यौगिकं किन्तु परिभाषिकस्वयंकृतविषयमेव अन्यथा दत्तकस्य कृत्रिमत्वविशेषणं व्यथं स्यात् अतः आदित्यपुराणवचनस्थदत्तपदस्य कृत्रिमोपलक्षणपरता युक्तेति कलौ कृत्रिमपुत्रस्यापि ग्राह्यतेति दत्तक मीमांसादयः । पाश्चात्त्यादिवहुदेशेष्वस्य प्रचारः । अनयोर्युक्तत्वायुक्तत्वसद्भावेऽपि आचारस्य बल्वत्त्वाद्व्य- वस्था । अयञ्च “औरसः क्षेत्रजश्चैव दत्तः कृत्रिम एव च । गूढोत्पन्नोऽपविद्धःस्यु र्दायादाबान्धवाश्च षट्” मनुना बन्धुदायहरत्वेनोक्तः । स्वार्थे क । तत्रार्थे । सिह्लके पु० जटाधरः, । तुरष्कनामगन्धद्रव्ये राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2191-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कृत्रिमं, क्ली, (कृ + क्त्रिः मप् च ।) विड्लवणम् । इति मेदिनी । काचलवणम् । जवादिनामगन्ध- द्रव्यम् । रसाञ्जनम् । इति राजनिर्घण्टः ॥
कृत्रिमः, पुं, सिह्लकः । (तुरस्कनामगन्धद्रव्यविशेषः ।) इति मेदिनी ॥ (कृ + “ड्वितः क्त्रिः” । कृत्या क्रियया निर्वृत्त इति “त्रेर्मप् नित्यम् ।” इति मप् ।) द्वाद- शविधपुत्त्रान्तर्गतपुत्त्रविशेषः । इति जटाधरः । (एतद्विषयकविववरणन्तु पुत्त्रशब्दे द्रष्टव्यम् ॥)
कृत्रिमः, त्रि, (“ड्वितः क्त्रिः” । ३ । ३ । ८८ । इति क्त्रिः । ततः कृत्या निर्वृत्तः । “त्रेर्मप् नित्यम्” ४ । ४ । २० । इति मप् ।) करणाज्जातः । रचितः । इति मेदिनी ॥ (यथा, रघौ १९ । ३७ । “प्रावृषि प्रमदवर्हिणेष्वभूत् कृत्रिमाद्रिषु विहारविभ्रमः” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-177-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कृत्रिम" आता है (15)
कारवी कृत्रिम । कच्चा । नकलीस्वाभाविकेतर जो स्वाभाविक से इतर हो । अनैसर्गिक । अप्राकृतिक । कृत्रिमअखरा पु वि॰ जो खरा या सच्चा न हो । झूठा । कृत्रिम । बनावटिनकली जो नकल करके बनाया गाया हो । जो असली न हो । कृत्रिम । बनावटी । जैसे, नक…बनौवा बनावजी । कृत्रिम । नकलीमजाजी कृत्रिम । बनावटी बयौवामसनूई बनावटी । कृत्रिमबनावटी बनाया हुआ । नकली । कृत्रिम । जैसे, बनावटी हीराकृतक किया हुआआहार्य ग्रहण किया हुआ । गृहीतअप्रकृत अस्वाभाविकयांत्रिक यंत्र संबंधी । मशीन वा औजार संबंधीमनुष्यकृत मनुष्य द्वारा बनाया हुआ । मानवकृतसाख्ता निर्मित । बनाया हुआअस्वाभाविक जे स्वाभाविक न हो । प्रकृतिविरूद्ध
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬