🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:53:13 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

चमू
camū
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चमू संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. सेना । फौज ।
२. नियत संख्या की सेना जिसमें ७२९ हाथी, ७२९ रथ, २१८७ सवार और ६३४५ पैदल होते थे । यौ॰—चमुनाथ, चमुनायक, चमुप, चमुपति = सेनानायक । सेनापति ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चमू f. (Ved. loc. ˚मू, RV. six times; once ˚म्वि, x, 91, 15; nom. du. ˚म्वा, iii, 55, 20; gen. loc. ˚म्वोस्; nom. pl. ˚म्वस्, viii, 2, 8; loc. pl. ˚मूषु) a vessel or part (two or more in number) of the reservoir into which the Soma is poured, RV.
˚म्वौ, f. du. ‘the two great receptacles of all living beings’, heaven and earth, Naigh. iii, 30 (cf. RV. iii, 55, 20)
sg. a coffin (?), ŚBr. xiii, 8, 2, 1; ŚāṅkhŚr. xiv, 22, 19
an army or division of an army (129 elephants, as many cars, 2187 horse, and 3645 foot, MBh. i, 292), MBh.; R.; Megh.; BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (388,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चमूः f. [चम्-ऊ Uṇ. 1. 81] 1 An army (in general); पश्यैतां पांडुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूं Bg. 1. 3; वासवीनां चमूनां Me. 43; गजवती जवतीव्रहया चमूः R. 9. 10. --2 A division of an army consisting of 729 elephants, as many cars, 2187 horse, and 3645 foot. --3 Ved. A dish or vessel. --4 A grave. --Comp. --चरः a soldier, warrior. --नाथः, --पः, --पतिः the leader of an army, a general, commander; R. 13. 74. --हरः an epithet of Śiva.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0485-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चमू स्त्री चम--ऊ । सेनामात्रे (गजाः ७२९, रथाः ७२९ अश्वाः २१८७, पदातयः ३६४५), एतत्संख्याभेदान्विते सैन्यभेदे च अमरः । “अक्षौहिणीशब्दे ४६ पृ० दृश्यम् । [] “रक्षाहेतोर्नवशशिभृता वासवीनां चमूनाम्” मेघ० । आधारे ऊ । ३ चमसे स्त्री “द्रप्सा मधश्चमूषदः” ऋ० १ । १४ । ४ । “चमूषदः चमसादिपात्रेषु अवस्थिताः” भा० । ४ द्यावापृथिव्योः द्वि० व० निघ०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2896-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चमूः, स्त्री, (चमति भक्षयति शत्रून् नाशयतीत्यर्थः । चम + “क्वषिचमितनीति ।” उणां । १ । ८० । इति ऊः ।) सेनामात्रम् । (यथा, गीतायाम् । १ । ३ । “पश्यैतां पाण्डुपुत्त्राणामाचार्य्य ! महंतीं चमूम् ॥”) सेनाविशेषः । तत्र ७२९ हस्तिनः ७२९ रथाः २१८७ अश्वाः ३६४५ पदातयः । समुदायेन ७२९० द्विशतनवत्यधिकसप्तसहस्रम् । इत्यमर- मेदिनीकरौ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-433-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें