🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:08:20 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

छाग
chāga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
छाग संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ छागी]
१. बकरा । विशेष—भावप्रकाश में इसके मांस को बलवर्धक और त्रिदोष— नाशक कहा है । भोजराज के युक्तिकल्पतरु में वर्णा के अनुसार इनका परीक्षण है तथा बृहत्संहिता के ६५ वै अध्याय में इनके शुभाशुभ लक्षण हैं । वि॰ दे॰ बकरा ।
२. मेष राशि (को॰) ।
३. वह घोड़ा जो चल न सके । छिन्नगमन अश्व (को॰) ।
४. बकरी का दूध (को॰) ।
५. आहुति । पुरोडाश (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
छाग m. = छग (‘limping’ ?, of σκάζω &c.) a he-goat, RV. i, 162, 3 : VS. xix, xxi; ŚBr. v; KātyŚr.; Mn. &c.
the sign Aries, VarBṛ. v, 5
N. of one of Śiva's attendants, L., Sch.
छाग mfn. coming from a goat or she-goat, Yājñ. i, 257; Car.; Suśr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (405,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
छाग a. (गी f.) Relating to a goat or she-goat; Y. 1. 258. --गः (गी f.) 1 A goat; ब्राह्मणश्छागतो यथा (वंचितः) H. 4. 53; Ms. 3. 269. --2 The sign Aries of the zodiac. --गं 1 The milk of a she-goat. --2 An oblation. --Comp. --भोजिन् m. a wolf. --मुखः an epithet of Kārtikeya. --रथः, --वाहनः an epithet of Agni, the god of fire.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0501-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
छाग पुंस्त्री छो--गन् स्वनामख्याते पशुभेदे अमरः । जाति- त्वात् स्त्रियां ङीष् । २ पुरोडाशे न० शब्दार्थचि० । छाग्या दुग्धम् अण् । २ छाग्या दुग्धे न० छागस्येद- मण् । ४ छागसम्बन्धिनि त्रि० स्त्रियां ङीप् । छागस्य लक्षणादिकं वृ० सं० दर्शितं यथा “छागशुभाशुमलक्षणमभिधास्ये नवदशाष्टदन्तास्ते । घन्याः स्थाप्या वेश्मनि सन्त्याज्याः सप्तदन्ता ये । दक्षिणपार्श्वे मण्डलमसितं शुक्लस्य शुभफलं भवति । ऋष्यनिभकृष्णलोहितवर्णानां श्वेतमपि शुमदम् । स्तनवदवलम्बते यः कण्ठेऽजानां मणिः स विज्ञेयः । एकमणिः शुभफलकृद्धन्यतमा द्वित्रिमणयो ये । मुण्डाः सर्वे शुभदाः सर्वसिताः सर्वकृष्णदेहाश्च । अर्धासिताः सितार्धा धन्याः कपिलार्धकृष्णाश्च । विचरति यूथस्याग्रे प्रथमं चाम्भोऽवगाहते योऽजः । स शुभः सितमूर्धा वा मूर्धनि वा टिक्किका यस्य । स पृषतकण्टशिरा वा तिलपिष्टनिभश्च ताम्रदृक् शस्तः । कृष्णचरणः सितो वा कृष्णो वा श्रेतचरणो यः । यः कृष्णाण्डः श्वेतो मध्ये कृष्णेन भवति पट्टेन । यो वा चरति सशब्दं मन्दं च स शोभनश्छागः । ऋष्यशिरोरुहपादो यो वा प्राक्पाण्डुरोऽपरे नीलः । स भवति शुभकृच्छागः श्लोकश्चाप्यत्र गर्गोक्तः । कुट्टकः कुटिलश्चेव जटिलो वामनस्तथा । ते चत्वारः श्रियः पुत्रा नालक्ष्मीके वसन्ति ते । अथाप्रशस्ताः खरतुल्यनादाः प्रदीप्तपुच्छाः कनखा विवर्णाः । निकृत्तकर्णा द्विपमस्तकाश्च [] भवन्ति ये चासिततालुजिह्वाः । वर्णैः प्रशस्तैर्मणिभिश्च युक्ता मुण्डाश्च ये ताम्रविलोचनाश्च । ते पूजिता वेश्मसु मानवानां सौख्यानि कुर्वान्त यशः श्रियं च” । बलौ तस्य शुभाशुभत्व युक्तिकल्पतरौ दर्शितं यथा “तेषा शुभाय निर्दिष्टं पशुवस्तुत्रयं बलौ । ये कृष्णाः शुचयश्छागाः पशवोऽन्ये तथैब च । देवजातिभिरुत्- सृज्यास्ते सर्वार्थोपसिद्धये । ये पीता हरिता वापि नरजातेरुदीरिताः । ये शुक्लाश्च महान्तो वा रक्षो जातेः शुमप्रदाः । यो मोहादथ वाऽज्ञानाद्बलिमन्ये प्रयच्छति । बध एव फलं तस्य नान्यत् किञ्चित् फलं भवेदिति” । तन्मासगुणा भावप्र० उक्ता यथा “छागलो वर्करश्छागो वस्तोऽजः छेलकः स्तुभः । अजा छागी स्तुभा चापि छेलिका च गलस्तनी । छागमांसं लघु स्निग्धं स्वादुपाकं त्रिदोषनुत् । नातिशीतमदाहि स्यात् स्वादु पीनसनाशनम् । परं बलकरं रुच्यं वृंहणं विर्य्यवर्द्धनम् । अजाथा अप्रसूताया मांसं पीनस- नाशनम् । शुष्ककासेऽरुचा शोषे हितमग्नेनश्च दीपनम् । अजासुतस्य बालस्य मांसं लघुतरं स्मृतम् । हृद्यं ज्वरहरं श्रीष्ठं सुखदं बलदं भृशम् । मांसं निष्कुषि ताण्डस्य (खासि) छागस्य कफकृद्गुरु । स्रोतःशुद्धिकरं बल्यं मांसदं वातपित्तनुत् । वृद्धस्य वातलं रूक्षं तथा व्याधिमृतस्य च । ऊर्द्धजत्रुविकारघ्नं छागमुण्डं रुचि- प्रदम् ।” तद्दुग्धादिगुणास्तत्रोक्ता यथा “छाग कषायं मधुरं शीतं ग्राहि पयो लघु । रक्तपित्तातिसारघ्नं क्षयकासज्वरापहम् । अजानां लघुकायत्वान्नानाद्रव्य- निषेवणात् । नात्यम्बुपानाद् व्यायामात् सर्वव्याधि हर पयः । आजं दध्युत्तम ग्राहि लघु दोष त्रयापहम् । शस्यते श्वासकासार्शःक्षयकासेषु दीप- नम् । तद् घृतगुणा घृतशब्द २७९८ पृ० दृश्याः । तन्मूत्रगुणाः “गोजाविमहिषीणां तु स्त्रीणां मूत्रं प्रशस्यते । खरोष्ट्रेभनराश्वानां पुंसां मूत्र हितं स्पृतम्” “अनादेशे पशुश्छागः” ति० त० “मात्स्य- हारिणकौरभ्रभशाकुनच्छागलार्षभैः” याज्ञ० । “षण्मा सांश्छागमांसेन” मनुः “अनादेशे यज्ञे स एव पशुशब्द- वाच्यः यथाह कात्या० श्रौ० ६ । ३ । २० । “छागं मन्त्राम्नानात्” सू० । “अजं पशुमुपाकरोति होता यक्ष्यदश्विनौ छाग- स्येत्यादिषु भन्त्रेषु छागस्याम्नानात् तथा “अग्नीषोमाभ्यां छागस्य वपायै
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "छाग" आता है (17)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें