🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:36:40 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दांत
dāṃta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दांत १ वि॰ [सं॰ दान्त]
१. जिसका दमन किया गया हो । वशीभूत । दबाया हुआ । उ॰—तो क्या मैं भ्रम में थी नितांत । संहार- बध्य असहाय दांत ।—कामायनी, पृ॰ २४० ।
२. जिसने इंद्रियों को वश में कर लिया हो । जिसका शरीर तप आदि का क्लेश सह सके ।
३. जो दाँत का बना हों ।
४. दाँत संबंधी ।
दांत २ संज्ञा पुं॰
१. मैनफल ।
२. पहाड़ पर की बावली ।
३. विदर्भ के राजा भीमसेन के दूसरे पुत्र जो दमयंती के भाई थे ।
४. दानकर्ता । दाता (को॰) ।
५. दमनक नाम का वृक्ष (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. दान्त mfn. (√ दम्) tamed, broken in, restrained, subdued
mild, patient, Br.; Mn.; MBh. &c.
liberal, L.
दान्त m. a tamed ox or steer (cf. दम्य), Rājat. v, 432
a donor, giver, W.
Ficus Indica or = दमनक, L.
N. of a son of Bhīma, Nal. 1, 9
of a bull, Kathās. xvi, 295
pl. of a school of the AV.
2. दान्त mf(ई)n. (fr. दन्त) made of ivory, MBh.; R.; Suśr.
3. दान्त mfn. ending in दा, MānGṛ. i, 18; Gobh. ii, 8, 16.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (475,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दांत p. p. [दम् --कर्तरि क्त] 1 Tamed, subdued, overpowered, curbed, restrained, bridled; see दम्. --2 Docile, tame, mild. --3 Self-possessed, self-controlled; U. 5. --4 Subdued, conquered, vanquished; U. 5. 33. --5 Resigned. --6 Liberal. --7 Dental. --8 Patient of bodily [] mortifications or austerities &c. --तः 1 A tamed ox. --2 A donor. --3 N. of a tree (दमनक).
दांत, दांतिः See under दम्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0558-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दान्त त्रि० दम--कर्त्तरि क्त । १ बहिरिन्द्रियनिग्रहकर्त्तरि “शान्तोदान्त उपरतस्तितिक्षुः श्रद्धावान् समाहितो भूत्वा- त्मन्यात्मानमवलोकयेत्” वेदान्तमारधृता श्रुतिः । दम- णिच्--क्त नि० । २ दमिते ३ शिक्षिते वलीवर्दादौ त्रि० ४ दमनकवृक्षे पु० राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3543,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दान्तः, त्रि, (दाम्यतीति । दम + कर्त्तरि क्तः ।) तपःक्लेशसहः । (यथा, मनुः । ४ । ३५ । “कॢप्तकेशनखश्मश्रुर्दान्तः शुक्लाम्बरः शुचिः ॥”) [] दमितः । इत्यमरः । २ । ७ । ४३ ॥ (यथा, महाभारते । १ । २२२ । ४६ । “तथैवाश्वतरीणाञ्च दान्तानां वातरं हसाम् ॥” दन्तेन निर्वृत्तम् । दन्त + “तेन निर्वृत्तम् ।” ४ । २ । ६८ । इति अण् । दन्तनिर्म्मितम् । यथा, महाभारते । ५ । ४६ । ५ । “रुचिरैरासनैस्तीर्णां काञ्चनैर्दारवैरपि । अश्मसारमयैर्दान्तैः स्वास्तीर्णैःसोत्तरच्छदैः ॥”) दाता । इति संक्षिप्तसारे उणादिवृत्तिः ॥ पुं, दमनकवृक्षः । शिक्षितवृक्षः । इति राज- निर्घण्टः ॥ (विदर्भराजपुत्त्रविशेषः । यथा, महाभारते । ३ । ५३ । ८ -- ९ । “तस्मै प्रसन्नो दमनः सभार्य्याय वरं ददौ । कन्यारत्नं कुमारांश्च त्रीनुदारान् महायशाः ॥ दमयन्तीं दमं दान्तं दमनञ्च सुवर्च्चसम् ॥” स्त्री, अप्सरोविशेषः । यथा, महाभारते । १३ । १९ । ४५ । “विद्युता प्रशमी दान्ता विद्योता रतिरेव च ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-702-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दांत" आता है (26)
रद दंत । दाँतखरु अश्व । घोड़ा । दाँतदंत दाँतदशन दाँतकुंज वह स्थान जिसके चारो औऱ घनी लता छाई हो । वह स्थान जो वृक्ष लता आदि से म…दंतक दाँतदाडक दाढ़ । डाढ़हालु दंत । दाँतमल्लक दाँतस्तूप मिट्टी आदि का ढेर । अटाला । राशिरदन दशन । दाँत । दंतआदंश दाँत से काटनामुखरोग ओंठ, समूड़े, दाँत, जीभ, तालु या गले आदि में होनेवाले रोग । विशेष— वैद्…द्विजाति ब्राह्मण, क्षत्रिय और बैश्य, जिनको शास्त्रानुसार यज्ञोपवीत धारण करने क…दंदश दाँत । दंतक्षदन दाँतवक्त्रज ब्राह्मणवक्त्रखुर दंत । दाँतहानु दंत । दाँतमुखखुर दाँतसुदिह् सुतीक्ष्ण । (जैसे, दाँत)हानव्य जिसकी स्थिति जबड़े में हो । जैसे,—दाँतदंष्ट्र दाँतदुज पु संज्ञा पुं॰दंदान दाँत । यौ॰—दंदानसाज = दंतचिकित्सिक । दाँत बनानेवालामुखक्षुर दाँत
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें