🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:24:02 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

धूम
dhūma
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
धूम १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. धुआँ । धूआँ । पर्या॰—मरुद्धाह । खतमाल । शिखिध्वज । अग्निवाह । तरी ।
२. अजीर्ण या अपच में उठनेवलाली डकार ।
३. विशेष प्रकार का धुआँ जिसका कई रोगों में सेवन कराया जाता है । विशेष—सुश्रुत ने पाँच प्रकार के धूम कहे हैं—प्रायोगिक (जो मसाले से लपेटी हुई सींक जलाने से हो); स्नेहन (जो बत्ती में मसाला लपेटकर घी या तेल में जलाने से हो), वैरेचन (जो पिप्पली, विडंग, अपामार्ग इत्यादि नस्य द्रब्यों की बत्ती से हो), कासघ्न (जो काकड़ासिंगी, कंटकारी, बृहती आदि कासघ्न औषधों की बत्ती से हो), और वामनीय (जो स्नायु, चमड़े, सींग, सूखी मछली या कृमि आदि को जलाने से हो) ।
४. धूमकेतु ।
५. उल्कापात ।
६. एक ऋषि का नाम ।
धूम२ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ धूम ( = धूआँ)]
१. बहुत से लोगों के इकट्ठे होने, आने जाने, शोर गुल करने, हिलने डोलने आदि का व्यापार । रेलपेल । हलचल । अंदोलन । जैसे, मेले तमाशे की धूम, उत्सव की धूम । लूटमार की धूम । क्रि॰ प्र॰—मचना ।—मचाना ।
२. हल्ला और उछल कूद । उपद्रव । उत्पात । ऊधम । जैसे,—यहाँ धूम मत मचाओ, और जगह खेलो । उ॰—बंदर की तरह धूम मचाना नहीं अच्छा ।—हरिश्चंद्र (शब्द॰) । मुहा॰—धूम डालना = ऊधम करना । हल्ला गुल्ला करना । उ॰—तेरे रुखसार व कद में धूम डाला है गुलिस्ताँ में । उधर बुलबुल सिसकती है इधर कुमरी बिलकती है ।—कविता कौ॰, भा॰ ४, पृ॰ ४३ ।
३. भीड़ भाड़ और तौयारी । ठाट वाट । समारोह । भारी आयो- जन । जैसे,—बारात बड़ी धूम से निकली । उ॰—धाई धाम धाम धूम धौसा की धुकार धूरि ।—हम्मीर॰, पृ॰ २४ ।
धूम ३ संज्ञा स्त्री॰ [देश॰] एक घास जो तालों में होती है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धूम m. (√ धू or 1. ध्वन्) smoke, vapour, mist, RV. &c. &c.
smoke as a sternutatory (in 5 forms), Suśr. : a place prepared for the building of a house, Jyot.
wheat, L.
a kind of incense, L.
a saint, W.
N. of a man g. गर्गादि
धूम [cf. Lat. fumus.]
धूम See above.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (518,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धूमः [धू-कंपे मक्] 1 Smoke, vapour; धूमज्योतिःसलिलमरुतां सन्निपातः क्व मेघः Me. 5. --2 Mist, haze. --3 (a) A meteor. (b) The fall of a meteor. --4 A cloud. --5 Smoke inhaled (as a sternutatory). --6 Belch, eructation. --7 A place prepared for the building of a house. --Comp. --आभ a. of a smoky appearance, smokecoloured. --(भः) purple. --आवलिः f. a wreath or cloud of smoke. --उत्थं ammoniac. --उद्गारः {1} issuing of smoke or vapour; Me. 69. {2} eructation, belch. --ऊर्णा N. of the wife of Yama. ˚पतिः an epithet of Yama. --केतनः, केतुः {1} fire; कोपस्य नंदकुलकाननधूमकेतोः Mu. 1. 10; R. 11. 81. {2} a meteor, comet, falling star; धूमकेतुमिव किमपि करालं Gīt. 1; धूमकेतुरिवोत्थितः Ku. 2. 32. {3} Ketu. --ग्रहः Rāhu; Māl. 2. 8. --जः a cloud. ˚अंगजं ammoniac. --ध्वजः fire. --प a. inhaling only smoke as a sort of penance. --पथः {1} a sacrifice. {2} seeking salvation by religious works. {3} an air-hole, a window. --पानं inhaling smoke or vapour. --प्राश a. feeding only on smoke (as a hermit). --लता a mass of curling smoke; Mu. 1. 9. [] --महिषी fog, mist. --योनिः a cloud; cf. Me. 5.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0599-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धूम पु० धूनीते धू--कम्पे मक् । सार्द्रेन्धनवह्निजाते मेघा- ञ्जनयोर्जनके (धूँया) ख्याते पदार्थे “सहजमलिनवक्र- भावभाजां भवति भवः प्रभवात्मनाशहेतुः । जलधर पदवीमवाप्य धूमोज्वलनविनाशमनु प्रयाति नाशम्” प्रबो० [] “सधूमदीप्ताग्निरुचीनि रेजुः” भट्टिः “धूमज्योतिः- सलिलमरुतां सन्निपातः क्व मेघः” मेघ० “पुनानं पवना- द्धुतैर्धूमैराहुतिगन्धिभिः” रघुः । भीमो भीमसेनवत् धूम- केतुशब्दस्योत्तरपदलोपः । २ धूमकेतौ ३ उल्कापाते च “त्रिदिनं धूमे पञ्च दिनानि गर्गः” । ४ अग्निमान्द्यसूचके वायुभेदे (चोओंया ढेकुर) “धूमोद्गारे तथा वान्ते क्षुर- कर्मणि मैथुने” आह्निकत० । जाठराग्नेर्मान्द्ये हि अन्न- पाकस्यासम्भवात् जठरानलस्य दीप्त्यभावेन ततो धूम इवोद्गीर्यते इति लोकप्रसिद्धिः । सुश्रुतोक्ते ५ धूमपाने च धूमपानशब्दे दृश्यम् । ६ ऋषिभेदे ततः गर्गा० गोत्रे यञ् । धौम्य धूमर्षिगोत्रापत्रे पुंस्त्री । स च युधि- ष्ठिरस्य पुरोहितः धौम्यशब्दे दृश्यम् । अश्वा० फञ् । धोमायन तद्गोत्रापत्ये पुंस्त्री० । ७ देशभेदे । देशबाचिन- स्ततः धूमा० भवार्थे वुञ् । धौमक तत्र भवे त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3899-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धूमः, पुं, (धूनोति धूयते वां । धू न कम्पे + “इषि- युधीन्धीति ।” उणां १ । १४४ । इति मक् ।) आर्द्रेन्धनप्रभवः । धूँया इति भाषा । तत्- पर्य्यायः । भम्भः २ मरुद्बाहः ३ खतमालः ४ शिखिध्वजः ५ अग्निवाहः ६ तरी ७ । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (यथा, रघुः । ७ । २६ । “हविःशमीपल्लवलाजगन्धी पुण्यः कृशानोरुदियाय धूमः ॥”) अस्य गुणः । वातपित्तवृद्धिकारित्वम् । इति राजवल्लभः ॥ स च मेघाञ्जनयोर्जनकः ॥ (यथा, मेघदूते । ५ । “धूमज्योतिःसलिलमरुतां सन्निपातः क्व सेघः ॥” भीमादिवदुत्तरपदलोपे धूमकेतुः । यथा, गर्गः । “उल्कापाते च त्रिदिनं धूमे पञ्चदिनानि च ॥” उद्गारजवायुविशेषः । चोँया ढेँकुर इति भाषा ॥ यथा, आह्निकतत्त्वधृतवचनम् । “धूमोद्गारे तथा वान्ते क्षुरकर्म्मणि मैथुने ॥” चिकित्साविशेषः । यथा, -- “श्वेता ज्योतिष्मती चैव हरितालं मनःशिला । गन्धाश्चागुरुपत्राद्या धूमो मूर्द्धविरेचनम् ॥ गौरवं शिरसः शूलं पीनसार्द्धावभेदकौ । कर्णाक्षिशूलं कासश्च हिक्काश्वासौ गलग्रहः ॥ दन्तदौर्ब्बल्यमास्रावः स्रोतोघ्राणाक्षिदोषजः । पूतिघ्राणास्यगन्धश्च दन्तशूलमरोचकः ॥ हनुमन्याग्रहः कण्डूः क्रिमयः पाण्डुता मुखे । श्लेष्मप्रसेको वैस्वर्य्यं गलशुण्ठ्युपजिह्विका ॥ खालित्यं पिञ्जरत्वञ्च केशानां पतनन्तथा । क्षवथुश्चातितन्द्रा च बुद्धेर्मोहोऽतिनिद्रता ॥ धूमपानात् प्रशाम्यन्ति बलं भवति चाधिकम् । शिरोरुहकपालानामिन्द्रियाणां स्वरस्य च ॥” “स्नात्वा भुक्त्वा समुल्लिख्य क्षुत्त्वा दन्तान् विघृष्य च । नावनाञ्जननिद्रान्ते चात्मवान् धूमपो भवेत् ॥ तथा वातकफात्मानो न भवन्त्यूर्द्ध्वजत्रुजाः । रोगास्तस्य तु पेयाः स्युरापानास्त्रिस्त्रयस्त्रयः ॥ [] परं द्विकालपायी स्यादह्नः कालेषु बुद्धिमान् । प्रयोगे स्नैहिके त्वेकं वैरेच्यं त्रिश्चतुःपिबेत् ॥ हृत्कण्ठेन्द्रियसंशुद्धिर्लघुत्वं शिरसः शमः । यथेरितानां दोषाणां सम्यक् पीतस्य लक्षणम् ॥ व्याधिर्यमान्द्यं मूकत्वं रक्तपित्तं शिरोभ्रमम् । अकाले चातिपीतश्च धूमः कुर्य्यादुपद्रवान् ॥” “न विरिक्तः पिबेद्धूमं न कृते वस्तिकर्म्मणि । न रक्ती न विषेणार्त्तो न शोची न च गर्भिणी ॥ न श्रमे न मदे नामे न पित्ते न प्रजागरे । न मूर्च्छा भ्रमतृष्णासु न क्षीणे नापि च क्षते ॥ न मद्यदुग्धे पीत्वा च न स्नेहं नच माक्षिकम् । धूमं न भुक्त्वा दध्ना च न रुक्षः क्रुद्ध एव च ॥ न तालुशोषे तिमिरे शिरस्यभिहते न च । न शङ्खके न रोहिण्यां न मेहे न मदात्यये ॥ एषु धूममकालेषु मोहात् पिबति यो नरः । रोगास्तस्य प्रवर्द्धन्ते दारुणा धूमविभ्रमात् ॥” इति चरके सूत्रस्थाने पञ्चमेऽध्याये ॥ “धूमः पञ्चविधो भवति तद्यथा, प्रायोगिकः स्नेहनो वैरेचनः कासघ्नो वामनीयश्चेति । तत्रैलादिना कुष्ठतगरवर्गेण श्लक्ष्णपिष्टेन द्वादशाङ्गुलं शरकाण्डं क्षौमेणाष्टाङ्गुलं वेष्ट- यित्वा लेपयेदेषा वर्त्तिः प्रायोगिके । स्नेहफल- सारमधूच्छिष्टसर्ज्जरसगुग्गुलुप्रभृतिभिः स्नेह- मिश्रैः स्नेहने । शिरोविरेचनद्रव्यैर्वैरेचने । बृहती- कण्टकारिकात्रिकटुककासमर्द्दहिङ्ग्विङ्गुदीत्वङ्- मनःशिलाच्छिन्नरुहाकर्कटशृङ्गीप्रभृतिभिः कास- हरैश्च कासघ्ने । स्नायुचर्म्मखुरशृङ्गकर्कट- कास्थिशुष्कमत्स्यवल्लूरकृमिप्रभृतिभिर्वामनीयैश्च वामनीये ॥” “मुखेन तं पिबेत् पूर्व्वं नासिकाभ्यां ततः पिबेत् । मुखपीतं मुखेनैव वमेत् पीतञ्च नासया ॥ मुखेन धूममादाय नासिकाभ्यां न निर्हरेत् । तेन हि प्रतिलोमेन दृष्टिस्तत्र विहन्यते ॥” “अकालपीतः कुरुते भ्रममूर्च्छाशिरोरुजः । घ्राणश्रोत्राक्षिजिह्वानामुपघातञ्च दारुणम् ॥” “तत्र स्नेहनो वातं शमयति स्नेहादुपलेपाच्च । वैरेचनः श्लेष्माणमुत्क्लेश्यापकर्षति रौक
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "धूम" आता है (18)
घननाभि बादलों का मुख्य अवयव । धूमदहनकेतन धूम । धूआँवायुवाह धूम । धुआँजीमूतवाही धूम । धुवाँऊधम उपद्रव । उत्पात । धूम । हुल्लड़ । हल्ला गुल्ला । शोर गुल । दंगा फसाद ।…रौला हल्ला । गुल । शोर । हुल्लड़ । धूमहलबल पु † संज्ञा पुं॰ खलबली । हलचल । धूमडामर शिवकथित माना जानेवाला एक तंत्र जिसके छह भेद किए गए हैं— योग डामर, शिव …मेचक अंधकार । अँधेरासंराव संरावण संज्ञा पुं॰आंदोलन बार बार हिलना डुलना । इधर से उधर हिलना । काँपना । भूलनातरी नाव । नौकाहलहल हल चलाना । कर्षण करनाशोर जोर की आवाज । हल्ला । गुल गपाड़ा । कोलाहलहलचल लोगों के बीच फैली हुई अधीरता, घबराहट, दौड़ धूप, शोरगुल आदि । खलबली । ध…हाहू पु संज्ञा पुं॰तहलका मौत । मृत्युशोहरत नामवरी । ख्याति । प्रसिद्धि
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें