🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:06:29 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नाभि
nābhi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बीच का गोल भाग (2.8.56) पिण्डिका
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नाभि १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. चक्रमध्य । पहिए का मध्य भाग । नाह ।
२. जरायुज जंतुओं के पेट की बीचोबीच वह चिह्न या गड्ढा जहाँ गर्भावस्था में जरायुनाल जुड़ा रहता है । ढोंढी । धुन्नी । तुन्नी । तुंदी । तुंदिका । तुंदकुपी ।
३. कस्तुरी ।
नाभि २ संज्ञा पुं॰
१. प्रधान । राजा ।
२. प्रधान व्यक्ति या वस्तु ।
३. गोत्र ।
४. क्षत्रिय । महादेव ।
६. प्रियव्रत राजा के पौत्र (ब्रह्मांड पुराण) ।
७. भागवत के अनुसार आग्नीघ्र राजा के पुत्र जिनकी पत्नी मेरुदेवी के गर्भ से ऋषिभदेव की उत्पत्ति हुई थी । विशेष—इनकी कथा इस प्रकार है । नाभि ने पत्नी के सहित पुत्र की कामना से बड़ा भारी यज्ञ किया । उस यज्ञ में प्रसन्न होकर विष्णु भगवान् साक्षात् प्रकट हुए । नाभि ने वर माँगा कि मेरे तुम्हारे ही ऐसा पुत्र हो । भगवान् ने कहा मेरे ऐसा दुसरा कौन हौ ? अतः मै ही पुत्र होकर जन्म लुँगा । कुछ काल के पीछे मेरुदेवी के गर्भ से ऋषभदेव उत्पन्न हुए जो विष्णु के २४ अवतारों में माने जाते हैं । जौनों के आदि तीर्थकर भी ऋषभदेव माने जाते हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नाभि f. (prob. fr. √ 1. नभ्, ‘to burst asunder or into a hole’; ifc. f. इ or ई, Vām. v, 49) the navel (also n˚-string, cf. -कृन्तन), a navel-like cavity, RV. &c. &c. (in later language also m. and f(˚भी). )
the nave of a wheel, ib. (also m., L., and ˚भी f.)
centre, central point, p˚ of junction or of departure, home, origin, esp. common o˚, affinity, relationship
a near relation or friend, ib. (m., L.)
musk: (= मृग-न्˚), L.
नाभि m. or f. musk-deer, Megh. 53 (?); BhP.
नाभि m. a chief (= central point) of (gen.), Ragh. xviii, 19 (cf. मण्डल-नाभि-ता)
a sovereign or lord paramount (= मुख्य-राज्), L.
a Kṣatriya, L.
N. of a grandson of Priya-vrata (son of Agnīdhra and father of Ṛṣabha), Pur.
of the father of Ṛṣabha (first Arhat of the present Avasarpiṇī), L.
नाभि [cf. Angl.Sax. nafu, nafela; Germ. naba, Nabe, nabolo, Nabel; Eng. nave, navel.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (535,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नाभि --भी m. f. [नह्-इञ् भश्चांतादेशः cf. Uṇ. 4. 125] 1 The navel; गंगावर्तसनाभिर्नाभिः Dk. 2; &c.; निम्ननाभिः Me. 82; R. 6. 52; Me. 28. --2 Any navel-like cavity. --m. 1 The nave of a wheel; Pt. 1. 81. --2 The centre, focus, chief point. --3 Chief, leader, head; कृत्स्नस्य नाभिर्नृपमंडलस्य R. 18. 20. --4 Near relationship, community (of race &c.); as in सनाभि q. v. --5 A paramount sovereign or lord; R. 9. 15. --6 A near relation. --7 A Kṣatriya. --8 [] Home. --भिः f. Musk. (i. e. मृगनाभि). (N. B. नाभि at the end of Bah. comp. becomes नाभ when the comp. is used as an epithet; as पद्मनाभः.) --Comp. --आवर्तः the cavity of the navel. --कंटकः, --गु (गो) लकः ruptured navel. --जः, --जन्मन् m., --भूः epithets of Brahmā. --नाडी, --नालं {1} the umbilical cord. {2} rupture of the navel. --मूलं the part of the body immediately under the navel. --वर्धनं {1} cutting or division of the umbilical cord. {2} rupture of the navel. {3} corpulency.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0614-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नाभि पु० नह--इञ् मश्चान्तादेशः । १ क्षत्रिये २ मुख्यनृपे ३ चक्रमध्यांशे रथचक्रस्थपिण्ड्याम् । ४ आग्नीघ्रनृपपुत्रभेदे ५ तन्नामके वर्षभेदे च “तस्यानुह वा आत्मजान् स [] राजवर आग्नीध्रोनाभिकिंपुरुषहरिवर्षेलावृतरम्यकहि- रण्मयकुरुमद्राश्वकेतुमालसंज्ञान्नव पुत्रानजनयत् । आ- ग्नीध्रसुतास्ते मातुरनुग्रहादौत्पत्तिकेनैव संहनन वलो- पेताः पित्रा विभक्ता आत्मतुल्यनामानि यथामागं जन्वुद्वीपवर्षाणि बिभेजुः” भाग० ५ । २ । २१ “नाभिरपत्य कामोऽप्रजया मेरुदेव्या भगवन्तं यज्ञपुरुषमवहितात्माऽय- जत्” ५ । ३ । १ भारतवर्षस्यैव जम्बुद्वीपवर्षमध्यस्थितत्वात् नाभिसंज्ञा नाभिवर्षशब्दे वक्तव्यकारणान्तराच्च तथा वा । ६ प्राण्यङ्गे (नाइ) पुंस्त्री मेदि० स्त्रियां ङीप् वा । ७ उदरावर्त्ते (गोँड) राजनि० । सुषुमृणान्तर्गते नाभि- ख्याने च मणिपूरं चक्रं यथाह तन्त्रसारे “तदूर्द्ध्वे नाभिदेशे तु मणिपूरं महाप्रभम् । मेघामं विद्यु- दाभञ्च बहुतेजोम ततः । मणिवद्भिन्नं तत् पद्मं मणिपूरं तथोच्यते । दशभिश्च दलैर्युक्तं डादिफान्ता- क्षरान्वितम् । शिवेनाधिष्ठितं पद्मं विश्वालोकनकारणम्” इति । ८ मृगनाभिजाते मृगमदे मेदि० । “प्राप्तना- भिनदमज्जनमाशु” माघः “प्राप्तनाभिह्रदेति” पाठः छन्दोमञ्जरीसम्मतः । पुंस्त्वे “समुच्छ्वसत्पङ्कजकोषको- मलैरुपाहितश्रीण्युपनीवि नाभिभिः” किरा० । श्रेष्ठ- नृपे “उपगतोऽपि हि मण्डलनाभिताम्” रघुः सोमधारास्रावणार्थं दशापवित्रस्य मध्ये आबध्यमा- नायां ७ स्रुवि च । “अवधूय पवित्रमुदग्दशमवाङ् नाभि वितनुयुः” ताण्ड्य० ब्रा० १ । २ । ७ भाष्यधृतद्राह्मायण सूत्रम् । संज्ञायामेतदन्तस्य अच् समा० । पद्मनामः हिरण्यनाभ इत्यादि ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4038-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नाभिः, पुं, (नह्यते बध्नाति विपक्षादीनिति । नह बन्धे + “नहो भश्च ।” उणां ४ । १२५ । इति इञ् भश्चान्तादेशः ।) मुख्यनृपः । चक्र- मध्यम् । (यथा, पञ्चतन्त्रे । १ । ९३ । “अरैः सन्धार्य्यते नाभिर्नाभौ चाराः प्रतिष्ठिताः । स्वामिसेवकयोरेवं वृत्तिचक्रं प्रवर्त्तते ॥”) क्षत्त्रियः । इति मेदिनी । भे, ५ ॥ प्रियव्रतराज- पौत्त्रः । (अग्नीध्रस्य पुत्त्रः । यथा, ब्रह्माण्डे । ३५ अध्याये । “तस्य पुत्त्रा बभूबुस्तु प्रजापतिसमा नव । ज्येष्ठो नाभिरिति ख्यातस्तस्य किंपुरुषोऽनुजः ॥” “नाभये दक्षिणं वर्षं हिमवन्तं पिता ददौ ॥”) गोत्रम् । इति संक्षिप्तसारोणादिवृत्तिः ॥ (प्रधा- नम् । इति विश्वः ॥ यथा, रघुः । १८ । २० । “सुतोऽभवत् पङ्कजनाभकल्पं कृत्स्नस्य नाभिर्नृ पमण्डलस्य ॥” महादेवः । यथा, महाभारते । १३ । १७ । ९२ । “नाभिर्नन्दिकरो भावः पुष्करः स्थपतिः स्थिरः ॥”)
नाभिः, पुं स्त्री, (नह बन्धे + इञ् भश्चान्तादेशः ।) प्राण्यङ्गम् । इति मेदिनी । भे, ६ ॥ नाइ इति भाषा । तत्पर्य्यायः । नाभी २ तुन्दकूपी ३ । इति शब्दरत्नावली ॥ उदरावर्त्तः ४ । इति राज- निर्घण्टः ॥ (यथा, पञ्चदश्याम् । ६ । ११७ । “विष्णुर्नाभेः समुद्भूतो वेधाः कमलजस्ततः । विष्णुरेवेश इत्याहुर्लोके भागवता जनाः ॥”) [] “स च गर्भस्थस्य सप्तभिर्म्मासैर्भवति ।” इति सुखबोधः ॥ (“तस्य चेन्नाभिः पच्येत तां लोध्र- मधुकप्रियङ्गुदारुहरिद्राकल्कसिद्धेन तैलेनाभ्य- ज्यादेषामेवतैलौषधानां चूर्णेनावचूर्णयेदेषनाडी- कल्पनविधिरुक्तः सम्यक् ॥” इति चरके शरीर- स्थाने अष्टमेऽध्याये ॥) अस्मिन् स्थाने मणि- पुरनामदशदलपद्ममस्ति । यथा, -- “तदूर्द्ध्वे नाभिदेशे तु मणिपूरं महत्प्रभम् । मेघाभं विद्युदाभञ्च बहुतेजोमयं ततः ॥ मणिवद्भिन्नं तत् पद्मं मणिपूरं तथोच्यते । दशभिश्च दलैर्युक्तं डादिफान्ताक्षरान्वितम् । शिवेनाधिष्ठितं पद्मं विश्वालोकनकारणम् ॥” इति तन्त्रम् ॥ कस्तूरिकामदे, स्त्री । इति मेदिनी । भे, ६ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-861-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नाभि" आता है (16)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें